พระไตรปิฎก

ตะพด. การระลึกถึงพระสูตรนั้น ๆ ในบรรดาพระสูตรทั้งหลายมี อนมตคฺ- คิยสูตร เทวทูตสูตร อาทิตตสูตร อาสีวิสูปมสูตร อนาคตภยสูตร เป็นต้น ในเวลาที่จิตมุ่งหน้าสู่อารมณ์หยาบในภายนอก๑ แล้วหักห้ามจิตตุปบาทไว้ จากอารมณ์ที่หยาบ แล้วหยั่งลงในมูลกัมมัฏฐาน พึงทราบว่า เป็นเหมือน การตีโคด้วยไม้ตะพด ในเวลาที่มันบ่ายหน้าลงสู่ข้าวกล้า.๒ ด้วยเหตุนั้น พระโบราณาจารย์จึงได้กล่าวไว้ว่า :- เพราะได้ฟังพระสูตรที่ตรัสดีแล้ว ใจจึงผ่อง สงบ และจิตนั้นจะประสบปีติและสุข ในเวลานั้น ใจของเธอจะดำรงอยู่ในอารมณ์ (แห่งกัมมัฏฐาน) เหมือนโคที่กินข้าวกล้า ถูกหวดด้วยตะพดฉะนั้น. บทว่า อุทุชิตํ แปลว่า จิตอันภิกษุข่มแล้ว. บทว่า สุทุชิตํ แปลว่า กายเป็นจิตอันภิกษุข่มไว้ดีแล้ว. อธิบายว่า อันเธอชนะแล้วด้วย ดีบ้าง. บทว่า อุทุ สุทุ๓ นี้เป็นเพียงนิบาตท่านนั้น. บทว่า อชฺฌตฺตํ แปลว่า มีอารมณ์เป็นภายใน. ในบทว่า สนฺติฏฺติ เป็นต้น มีอธิบายว่า สงบอยู่ด้วยอำนาจแห่งปฐมฌาน สงบนิง ด้วยอำนาจแห่งทุติยฌาน เป็นจิต มีธรรมอย่างเอกผุดขึ้น ด้วยอำนาจแห่งตติยฌาน ตั้งมั่นด้วยอำนาจแห่ง ๑. ปาฐะว่า ปุถุตฺตารมมณาภิมุขกาโล. อมนตคฆิย...ฉบับพม่าเป็น ปุถุตารมฺมณา ภิมุขกาเล อนมตคฺคิย...แปลตามฉบับพม่า. ๒. ปาฐะว่า กิฏฺาภิมุขกาโล. ทณฺเฑน ฉบับพม่าเป็น กิฏาภิมุขกาเล ทณฺเฑน แปลตามฉบับพม่า ๓. ปาฐะว่า อุรุ สุรุติ ฉบับพม่าเป็น อุทุ สุทุ และตรงตามฉบับพม่า.