พระไตรปิฎก

วจนะ เพราะอันเขากล่าว บทว่า ภควาติ วจนํ เสฏฺํ ความว่า อรรถ ที่ควรกล่าวด้วยคำว่า ภควา นี้เป็นอรรถประเสริฐ. แม้ในคำว่า ภควาติ วจนมุตฺตมํ นี้ พึงทราบอรรถโดยนัยดังกล่าวแล้วนั่นแหละ. บทว่า คารวยุตฺโต ได้แก่ ชื่อว่าประกอบด้วยความเป็นครู เพราะประกอบด้วย คุณฐานครู หรือชื่อว่าประกอบด้วยความเคารพ เพราะมีพระกรุณาฐาน ครูเป็นพิเศษ ภควา นี้ พึงทราบว่าเป็นชื่อของผู้วิเศษด้วยคุณผู้สูงสุดกว่า สัตว์และผู้ควรเคารพโดยฐานครู. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบอรรถแห่งบทว่า ภควา โดยในที่มาแล้วในนิเทศว่า ภคี ภชี ภาคี วิภตฺตวา อิติ อกาสึ ภคฺคนฺติ ครูติ ภาคฺยวา พหูหิ าเยหิ สุภาวิตตฺตโน ภวนฺตโค โส ภควาติ วุจฺจติ พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น บัณฑิตเฉลิมพระนามว่า ภควา เพราะเป็นผู้มีโชค เป็นผู้เสพที่สงัด เป็นผู้มี ส่วนควรรับปัจจัย เป็นผู้จำแนก ได้กระทำการหักภค ธรรม เป็นครู เป็นผู้มีบุญบารมี เป็นผู้บรมพระองค์- อย่างดีด้วยญายธรรมอันมาก และเป็นผู้ถึงที่สุดภพ. และด้วยอำนาจแห่งคาถานี้ว่า ภาคฺยา ภคฺควา ยุตฺโต ภคฺเคหิ จ วิภตฺตวา ภตฺตวา วนฺตคมโน ภเวสุ ภควา ตโต . พระผู้มีพระภาคเจ้า บัณฑิตเฉลิมพระนามว่า ภควา เพราะเป็นผู้มีภาคยะ. เป็นผู้หักกิเลส เป็น ผู้ประกอบด้วยภคธรรม เป็นผู้จำแนก เป็นผู้คบ และเป็นผู้คายการไปในภพเสียได้.