พระไตรปิฎก

บทว่า กามคุณา มีอรรถวิเคราะห์ว่า ที่ชื่อว่า กาม เพราะอรรถ ว่า อันสัตว์พึงใคร่ ชื่อว่า คุณ เพราะอรรถว่า เป็นเครื่องผูก. คุณ ศัพท์มีอรรถว่า ชั้น มาแล้วในบทนี้ว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตสังฆาฏิ ๒ นั้น แห่งผ้าใหม่ ดังนี้. คุณ ศัพท์มีอรรถว่า กอง มาแล้วในบทว่า กาลทั้งหลายย่อมล่วงไป ราตรีย่อมผ่านไป กอง แห่งวัยย่อมละไปโดยลำดับ ดังนี้. มีอรรถว่า อานิสงส์ มาแล้วในบทนี้ว่า ทักษิณาพึงหวัง อานิสงส์ ๑๐๐. มีอรรถว่า เป็นเครื่องผูก มาแล้วในบทนี้ว่า ไส้ใหญ่ ไส้น้อย พึงกระทำการผูกพวงดอกไม้ให้มาก แม้ในนิเทศนี้ก็ประสงค์เอาอรรถว่า ผูกนี้แล. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ชื่อว่า คุณ ด้วยอรรถว่า เป็น เครื่องผูก. บทว่า จกฺขุวิญฺเยฺย คือ พึงเห็นได้ด้วยจักษุวิญญาณ. แม้ใน โสตวิญญาณเป็นต้น ก็พึงทราบความโดยอุบายนี้. บทว่า อิฏฺา น่า ปรารถนา คือความปรารถนาจงมีก็ตาม จงอย่ามีก็ตาม อธิบายว่า ได้แก่ อารมณ์ที่น่าปรารถนา. บทว่า กนฺตา คือ น่าใคร่. บทว่า มนาปา คือ น่าเจริญใจ. บทว่า ปิยรูปา คือ น่ารัก. กามูปสญฺหิตา ประกอบด้วย กาม คือประกอบด้วยกาม อันกระทำกามให้เป็นอารมณ์เกิดขึ้น บทว่า รชนียา คือ ชวนให้กำหนัด. อธิบายว่า เป็นเหตุให้เกิดความกำหนัด. พึงทราบความในบทมีอาทิว่า ยทิ มุทฺธาย ดังต่อไปนี้. บทว่า มุทฺธา คือ การนับด้วยหัวแม่มือ กำหนดความจำในข้อนิ้วมือทั้งหลาย บทว่า คณนา คือ การนับติดต่อกัน. บทว่า สงฺขานํ การประมาณ