พระไตรปิฎก

ธรรมชาติใด ย่อมทรงไว้ซึ่งลักษณะของตน ฉะนั้น ธรรม- ชาตินั้น ชื่อว่า ธัมมะ - ธรรมารมณ์. คำว่า มโน - ใจ ได้แก่ ภวังคจิตที่เป็นไปกับด้วยการรับอารมณ์. คำว่า ธมฺมา ได้แก่ ธรรมคือธรรมารมณ์มี ๑๒ ประเภท๑. คำว่า มโนวิาณํ - มโนวิญญาณจิต ได้แก่ มโนวิญญาณ ที่ทำชวนกิจ. คำว่า มโนสมฺผสฺโส - มโนสัมผัสสะ ได้แก่ ผัสสเจตสิก ที่ประกอบกับมโนวิญญาณนั้น. มโนสัมผัสสะนั้น เป็นปัจจัยแก่เวทนา ๑. จิตและเจตสิกรับอารมณ์โดยแน่นอน มีอารมณ์ ๑๒ ประเภท คือ :- ๑. กามอารมณ์ = กามจิต ๕๔ เจตสิก ๕๒ รูป ๒๘ ๒. มหัคคตอารมณ์ = มหัคคตจิต ๒๗ เจตสิก ๓๕ ๓. นิพพานอารมณ์ = นิพพาน ๔. นามอารมณ์ = จิต เจตสิก นิพพาน ๕. รูปอารมณ์ = รูป ๒๘ ๖. ปัจจุบันอารมณ์ = จิต เจตสิก รูป ๗. อดีตอารมณ์ = จิต เจตสิก รูป ๘. กาลวิมุตติอารมณ์ = นิพพาน บัญญัติ ๙. บัญญัติอารมณ์ = อัตถบัญญัติ สัททบัญญัติ ๑๐. ปรมัตถอารมณ์ = จิต เจตสิก รูป นิพพาน ๑๑. อัชฌัตตอารมณ์ = จิต เจตสิก รูป ๑๒. พหิทธอารมณ์ = จิต เจตสิก รูป นิพพาน บัญญัติ.