พระไตรปิฎก

บทว่า จิตฺตสฺส ภูมฏฺโ - สภาพที่เป็นภูมิแห่งจิต ได้แก่ สภาพที่เป็นภูมิมีกามาวจรภูมิเป็นต้น ด้วยเป็นถิ่นที่เกิดของจิต. บทว่า จิตฺตสฺส อารมฺมณฏฺโ - สภาพเป็นอารมณ์ของจิต ได้ แก่ อารมณ์มีรูปเป็นต้น. ชื่อว่า โคจรฏฺโ - สภาพที่เป็นโคจร เพราะอรรถว่าเป็นที่สัญ- จรของอารมณ์ที่สะสมไว้. ชื่อว่า จริยฏโ - สภาพที่เที่ยวไป เพราะเที่ยวไปในวิญญาณ ที่กล่าวไว้ในตอนต้น. อีกอย่างหนึ่ง สภาพที่ปรากฏแห่ง ปโยคะ ชื่อว่า จริยัฏฐะ. ชื่อว่า คตฏฺโ - สภาพที่ไปด้วยการยึดถืออารมณ์ใกล้และใกล้ แม้ในความที่จิตไม่ไป. บทว่า อภินีหารฏฺโ - สภาพที่นำไปยิ่ง ได้แก่ สภาพที่นำไป ยิ่งแห่งจิต เพื่อมนสิการถึงอารมณ์อื่นจากอารมณ์ที่ยึดถือไว้. บทว่า จิตฺตสฺส นิสฺสยานฏฺโ - สภาพที่นำออกแห่งจิต ได้แก่ สภาพที่นำออกจากวัฏฏะแห่งมรรคจิต. ชื่อว่า จิตฺตสฺส นิสฺสรณฏฺโ - สภาพที่สลัดออกแห่งจิต เพราะ นัยมีอาทิว่า จิตของผู้ไม่เนกขัมมะเป็นอันสลัดออกจากกามฉันทะ๑. ๑ . ขุ. ป. ๓๑/๖๕.