พระไตรปิฎก

สุขเวทนา ช่อว่า วิปริณามทุกข์ เพราะเป็นเหตุเกิดทุกข์ด้วย ความปรวนแปร. อุเบกขาเวทนา และสังขารเป็นไปในภูมิ ๓ ทั้งเหลือ ชื่อว่า สังขารทุกข์ เพราะถูกบีบคั้นด้วยความเกิดและความดับ. อาพาธทางกาย ทางใจ มีปวดหู ปวดฟัน ความร้อนใจเกิด เพราะราคะ เกิดเพราะโทสะเป็นต้น ชื่อว่า ปฏิจฉันนทุกข์ - ทุกข์ ปกปิด เพราะถามจึงรู้ และเพราะความเจ็บปวดไม่ปรากฏ. อาพาธที่มีสมุฏฐานจากโทษ ๓๒ เป็นต้น ชื่อว่า อัปปฏิจฉันน- ทุกข์ - ทุกข์ไม่ปกปิด เพราะไม่ต้องถามรู้ได้ และเพราะความเจ็บปวด ปรากฏ. แม้ทุกข์ทั้งหมดมีชาติเป็นต้น มาในสัจวิภังค์๑ เว้น ทุกขทุกข์ ที่เหลือ ชื่อว่า ปริยายทุกข์ - ทุกข์โดยอ้อม เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ นั้น ๆ. ส่วนทุกขทุกข์ท่านกล่าวว่า เป็น นิปริยายทุกข์-ทุกข์โดย ตรง. ในบทนั้นชาติเป็นอาปายิกทุกข์ แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรง ประกาศด้วยอุปมาในพาลบัณฑิตสูตร๒เป็นต้น. อนึ่ง ชาติเป็นทุกข์ เพราะเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์อันเป็นประเภทมีทุกข์ มีมูลมาจากการหยั่งลงสู่ ๑. อภิ.วิ. ๓๕/๑๔๘.