พระไตรปิฎก

บทว่า อภินิโรปิตตฺตา - เพราะขึ้นแล้ว คือ เพราะขึ้นสู่ รูปารมณ์. บทว่า วิปากมโนวิญฺาณธาตุ - มโนวิญญาณธาตุอันเป็นวิบาก คือ สันตีรณมโนวิญญาณธาตุ พิจารณาอารมณ์เป็นวิบากทั้งสอง. แม้ ในโสตทวารเป็นต้นก็มีนัยนี้ แม้เมื่อท่านไม่กล่าวถึงโวฏฐัพพนะ - การ กำหนดอารมณ์ ในลำดับสันตีรณะ - การพิจารณาอารมณ์ก็พึงถือเอาว่า ย่อมได้ เพราะพระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้แล้ว. บทว่า วิชานนตฺถาย - เพื่อต้องการรู้แจ้ง คือ เพื่อต้องการ รู้แจ้งธรรมารมณ์ และอารมณ์มีรูปเป็นต้น. บทว่า อาวชฺชนกิริยาพยากตา - กิริยาคือความนึกเป็นอัพยา- กฤต ได้แก่ จิตอันเป็นมโนทวาราวัชชนะ. บทว่า วิชานนฏฺโ เป็นแต่เพียงรู้แจ้ง ความว่า การรู้แจ้ง อารมณ์ด้วยสามารถจิตแล่นไป ในลำดับอารมณ์นั้นเป็นอรรถ มิใช่อื่น. เพราะท่านกล่าวถึงชวนจิตเป็นอกุศล และชวนจิตอันเป็นมรรคผลแห่ง วิปัสสนาไว้ต่างหากแล้วในเบื้องหน้า ในที่นี้ควรถือเอาชวนจิตที่เหลือ. แต่ควรถือเอาชวนจิตที่ให้เกิดความร่าเริง จากคำมีอาทิว่า ชื่อว่า วิญญาณจริยา๑ เพราะอรรถว่าไม่ประพฤติประกอบด้วยกุศลกรรม. เพราะ ๑. ขุ. ป. ๓๑/๑๖๖.