พระไตรปิฎก

บทว่า วจีสงฺขารา - วจีสังขาร ได้แก่ วิตก วิจาร. ชื่อว่า วจีสงฺขารา เพราะอรรถว่าปรุงแต่ง ให้เกิดวาจา เพราะบาลีว่า ดูก่อน อาวุโสวิสาขะ บุคคลตรึกตรองก่อนแล้วจึงเปล่งวาจาในภายหลัง. เพราะฉะนั้นวิตกวิจาร จึงเป็นวจีสังขาร. บทว่า กายสงฺขารา - กายสังขาร ได้แก่ ลมอัสสาสะปัสสาสะ. ชื่อว่า กายสงฺขารา๑ เพราะอรรถว่า อันกายปรุงแต่ง เพราะบาลีว่า ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ ธรรมเหล่านี้ คือ ลมอัสสาสะ ลมปัสสาสะอยู่ ในกาย เนื่องด้วยกาย. เพราะฉะนั้นลมอัสสาสะปัสสาสะ จึงเป็น กายสังขาร. บทว่า สญฺาเวทยิตนิโรธํ - สัญญาเวทยิตนิโรธ คือ ดับ สัญญาและเวทนา. บทว่า จิตฺตสงฺขารา - จิตตสังขาร ได้แก่ สัญญา และเวทนา. ชื่อว่า จิตฺตสงฺขารา๒ เพราะอรรถว่า อันจิตปรุงแต่ง เพราะบาลีว่า เจตสิกธรรมเหล่านี้เนื่องด้วยจิต. เพราะฉะนั้น สัญญา และเวทนา จึงเป็นจิตตสังขาร. ในญาณจริยาทั้งหลาย พึงทราบว่า จริยากถาอันเป็นเบื้องต้น แห่งอนุปัสนานั้น ท่านกล่าวว่าญาณจริยา ด้วยสามารถแห่งอนุปัสนา หรือด้วยวิวัฏฏนานุปัสนา แม้อนุปัสนาที่เหลือก็เป็นอันถือเอาไว้. ๑. บาลีว่า กาเยน สํขริยนฺตีติ กายสํขารา (โดยมาก แปลว่า ปรุงแต่งกาย) ๒. จิตฺเตน สํขริยนฺตีติ จิตฺตสํขารา (โดยมาก แปลว่า ปรุงแต่งจิต)