พระไตรปิฎก

รูปารมณ์ใดมีอาทิว่า นีลํ ปีตํ๑ - เขียวเหลือง มาสู่คลองใน จักษุทวารของโลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้ในโลกธาตุ อันหาประมาณมิได้ พระสัพพุตญาณของพระตถาคตย่อมรู้รูปารมณ์ทั้งปวงนั้นว่า สัตว์นี้เห็น รูปารมณ์ชื่อนี้ในขณะนี้แล้วเป็นผู้ดีใจ เสียใจ หรือเป็นกลาง เกิดแล้ว ดังนี้. สัททารมณ์มีอาทิว่า เภริสทฺโท มุทิงฺคสทฺโท๒ - เสียงกลอง เสียงตะโพน มาสู่คลองในโสตทวาร, คันธารมณ์มีอาทิว่า มูลคนฺโธ ตจคนฺโธ๓- กลิ่นที่ราก กลิ่นที่เปลือก มาสู่คลองในฆานทวาร, รสา- รมณ์มีอาทิว่า มูลรโส ขนฺธรโส๔- รสที่ราก รสที่ลำต้น มาสู่คลอง ในชิวหาทวาร, โผฏฐัพพารมณ์มี ๓ ประเภท คือ ปฐวีธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ มีอาทิว่า กกฺขฬํ มุทุกํ๕- แข็งอ่อน มาสู่คลองในกายทวาร ของโลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้โนโลกธาตุ หาประมาณมิได้. พระสัพ- พัญญุตญาณของพระตถาคตก็ย่อมรู้อารมณ์นั้นทั้งหมดว่า สัตว์นี้ถูกต้อง โผฏฐัพพารมณ์ชื่อนี้ในขณะนี้แล้วดีใจ เสียใจ หรือเป็นกลาง ดังนี้ เหมือนกัน. อนึ่ง ธรรมารมณ์ใดมีประเภทเป็นสุขและทุกข์เป็นต้น มาสู่ คลองในมโนทวารของโลกพร้อมทั้งเทวโลกนี้ ในโลกธาตุ หาประมาณ ๑. อภิ. สํ. ๓๔/๕๒๑. ๒. อภิ. สํ. ๓๔/๕๒๒. ๓. อภิ. สํ. ๓๔/๕๒๓. ๔. อภิ. สํ. ๓๔/๕๒๔. ๕. อภิ. สํ. ๓๔/๕๔๐.