พระไตรปิฎก

บทว่า ทุกฺขกฺขนฺธสฺส (กองทุกข์) ได้แก่ ประชุมแห่งทุกข์ มิใช่ประชุมแห่งสัตว์ มิใช่ประชุมแห่งวิปัลลาสมีความสุขและความงามเป็นต้น บทว่า สมุทโย ได้แก่ ความเกิด. บทว่า โหติ ได้แก่ ย่อมเกิด. พึงทราบวินิจฉัยโดยอรรถในปฏิจจสมุปบาทนี้ ด้วยประการฉะนี้ ว่าด้วยวินิจฉัยโดยลักษณะเป็นต้น ข้อว่า โดยลักษณะเป็นต้น ได้แก่ โดยธรรม ๔ มีลักษณะเป็นต้น แห่งปฏิจจสมุปบาทมีอวิชชาเป็นต้น อย่างไร ? คือ อวิชชา ๑. อาณลกฺณา มีความไม่รู้เป็นลักษณะ สมฺโมหนรสา มีความหลงเป็นกิจ ฉาทนปจฺจุปฏฺานา มีความปกปิดสภาวะแห่งอารมณ์ เป็นปัจจุปัฏฐาน อาสวปทฏฺานา มีอาสวะเป็นปทัฏฐาน ๒. อภิสํขรณลกฺขณา สังขารทั้งหลายมีการปรุงแต่งเป็น ลักษณะ อายูหนรสา มีความขวนขวายเป็นกิจ เจตนาปจฺจุปฏฺานา มีเจตนาเป็นปัจจุปัฏฐาน อวิชฺชาปทฏฺานา มีอวิชชาเป็นปทัฏฐาน ๓. วิชานนลกฺขณํ วิญญาณมีการรู้อารมณ์เป็นลักษณะ ปุพฺพงฺคมรสํ มีการเป็นประธานเป็นกิจ