พระไตรปิฎก

ก็เพราะเหตุนั้นนั่นแหละ ผัสสะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้คงที่ จึงทรงแสดงว่า ผัสสะหนึ่ง มีอายตะเป็น อเนก (หลายอย่าง) เป็นแดนเกิด โดยนิเทศ เป็นเอกวจนะในข้อว่า ผสฺโส สฬายตน- ปุจฺจยา นี้. คำว่า นิเทศเป็นเอกวจนะ นั้น ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ คงที่ทรงแสดงว่า ผัสสะหนึ่งย่อมเกิดแต่อายตนะหลายอย่างดังนี้ โดยนิเทศเป็น เอกวจนะนี้ว่า สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส ผัสสะเกิดเพราะสฬายตนะเป็น ปัจจัย. ส่วนในอายตนะทั้งหลาย (ตรัสว่า) อายตนะภายใน ๕ เป็นปัจจัย ๖ อย่าง ต่อจากนั้น อายตนะหนึ่ง (มนายตนะ) เป็น ปัจจัย ๙ อย่าง และพึงชี้แจงอายตนะภาย นอกทั้งหลาย ในความเป็นปัจจัยแก่ผัสสะนี้ ตามที่เกิดขึ้น. ในคาถานั้น มีอธิบายดังนี้ อายตนะภายในมีจักขวายตนะเป็นต้น เป็นปัจจัย ๖ อย่าง แก่ผัสสะ ๕ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งนิสสยปัจจัย ปุเรชาต- ปัจจัย อินทริยปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย และอวิคตปัจจัย แก่ผัสสะ๕ อย่าง อันต่างโดยผัสสะ ๕ มีจักขุสัมผัสเป็นต้น. เบื้องหน้าแต่นั้น อายตนะ หนึ่ง คือมนายตนะที่เป็นวิบากเป็นปัจจัย ๙ อย่าง แก่มโนสัมผัสที่เป็นวิบาก โดยประเภทอเนก ด้วยอำนาจสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย