พระไตรปิฎก

จักษุ และรูปทั้งหลาย เป็น รูปขันธ์ จักขุวิญญาณที่ทำทัสสนกิจ เป็น วิญญาณขันธ์ เวทนาอันสัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณนั้น เป็น เวทนาขันธ์ สัญญา เป็น สัญญาขันธ์ ผัสสะ เป็นต้น เป็น สังขารขันธ์ ด้วยประการฉะนี้ การแลดูไปข้างหน้าและการแลดูข้าง ๆ เป็นเพราะการประชุมกันแห่งขันธ์ ๕ เหล่านี้ จึงปรากฏเกิดขึ้นได้. ในที่นี้ มีใครสักคนหนึ่งหรือ ที่แลดูไปข้างหน้า หรือย่อมแลดูข้าง ๆ. โดยทำนองเดียวกัน ย่อมพิจารณาโดยความเป็นอายตนะ คือ จักษุ เป็น จักขวายตนะ รูป เป็น รูปายตนะ จักขุวิญญาณที่ทำทัสสนกิจ เป็น มนายตนะ ธรรมที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณ มีเวทนาเป็นต้นนั้น เป็น ธัมมายตนะ โดยประการฉะนี้ การแลดูไปข้างหน้าและการแลดูข้าง ๆ ย่อมปรากฏเกิดขึ้นได้เพราะการประชุมกันแห่งอายตนะ ๔ เหล่านั้น. ในที่นี้ จะมีใครสักคนหรือที่แลดูข้างหน้า หรือแลดูข้าง ๆ. โดย ความเป็นธาตุก็เหมือนกันนั่นแหละ คือ จักษุ เป็น จักขุธาตุ รูป เป็น รูปธาตุ จักขุวิญญาณ เป็น จักขุวิญญาณธาตุ ธรรมที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณมีเวทนาเป็นต้นนั้น เป็น ธัมมธาตุ.