พระไตรปิฎก

{๒๓๑} คำว่า สงบ อธิบายว่า เนกขัมมะชื่อว่าสงบ เพราะละกามฉันทะได้แล้ว อพยาบาทชื่อว่าสงบ เพราะละพยาบาทได้แล้ว อาโลกสัญญาชื่อว่าสงบ เพราะละ ถีนมิทธะได้แล้ว อวิกเขปะชื่อว่าสงบ เพราะละอุทธัจจะได้แล้ว ธัมมววัตถานชื่อว่า สงบ เพราะละวิจิกิจฉาได้แล้ว ญาณชื่อว่าสงบ เพราะละอวิชชาได้แล้ว ปามุชชะ ชื่อว่าสงบ เพราะละอรติได้แล้ว ปฐมฌาณชื่อว่าสงบ เพราะละนิวรณ์ได้แล้ว ฯลฯ อรหัตตมรรคชื่อว่าสงบ เพราะละกิเลสทั้งปวงได้แล้ว

{๒๓๒} คำว่า เป็นประธาน อธิบายว่า ธรรมเป็นประธาน ๑๓ ประการ ได้แก่

๑. ตัณหามีความกังวลเป็นประธาน

๒. มานะมีความพัวพันเป็นประธาน

๓. ทิฏฐิมีความยึดถือเป็นประธาน

๔. อุทธัจจะมีความฟุ้งซ่านเป็นประธาน

๕. อวิชชามีกิเลสเป็นประธาน

๖. ศรัทธามีความน้อมใจเชื่อเป็นประธาน

๗. วิริยะมีความประคองไว้เป็นประธาน

๘. สติมีความเข้าไปตั้งมั่นเป็นประธาน

๙. สมาธิมีความไม่ฟุ้งซ่านเป็นประธาน

๑๐. ปัญญามีความเห็นเป็นประธาน

๑๑. ชีวิตินทรีย์มีความเป็นไปเป็นประธาน

๑๒. วิโมกข์มีอารมณ์เป็นประธาน

๑๓. นิโรธมีสังขารเป็นประธาน

ชื่อว่าญาณ เพราะมีสภาวะรู้ธรรมนั้น ชื่อว่าปัญญา เพราะมีสภาวะรู้ชัด เพราะ เหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปัญญาในความไม่ปรากฏแห่งธรรมทั้งปวง เพราะตัดขาด โดยชอบและดับไป ชื่อว่าสมสีสัฏฐญาณ