๑๙. ความรู้ในความดับแห่งตัณหา

๒๐. ความรู้ในปฏิปทาที่ให้ถึงความดับแห่งตัณหา

๒๑. ความรู้ในเวทนา

๒๒. ความรู้ในความเกิดแห่งเวทนา

๒๓. ความรู้ในความดับแห่งเวทนา

๒๔. ความรู้ในปฏิปทาที่ให้ถึงความดับแห่งเวทนา

๒๕. ความรู้ในผัสสะ ... (๒๖-๒๘)

๒๙. ความรู้ในสฬายตนะ ... (๓๐-๓๒)

๓๓. ความรู้ในนามรูป ... (๓๔-๓๖)

๓๗. ความรู้ในวิญญาณ ... (๓๘-๔๐)

๔๑. ความรู้ในสังขารทั้งหลาย

๔๒. ความรู้ในความเกิดแห่งสังขาร

๔๓. ความรู้ในความดับแห่งสังขาร

๔๔. ความรู้ในปฏิปทาที่ให้ถึงความดับแห่งสังขาร

เหล่านี้เรียกว่า ญาณวัตถุ ๔๔

{๑๒๐} ชราและมรณะ เป็นอย่างไร

คือ ความแก่ ความคร่ำคร่า ความมีฟันหลุด ความมีผมหงอก ความมีหนัง เหี่ยวย่น ความเสื่อมอายุ ความแก่หง่อมแห่งอินทรีย์ในหมู่สัตว์นั้น ๆ ของเหล่า สัตว์นั้น ๆ นี้เรียกว่า ชรา

ความจุติ ความเคลื่อนไป ความทำลายไป ความหายไป ความตายกล่าวคือ มฤตยู การทำกาละ ความแตกแห่งขันธ์ ความทอดทิ้งร่างกาย ความขาดแห่ง ชีวิตินทรีย์ของเหล่าสัตว์นั้น ๆ จากหมู่สัตว์นั้น ๆ นี้เรียกว่า มรณะ

ชราและมรณะ ดังพรรณนามาฉะนี้ นี้เรียกว่า ชราและมรณะ

เพราะชาติเกิด ชราและมรณะจึงเกิด เพราะชาติดับ ชราและมรณะจึงดับ