{๒๘๐}ทุกข์ เป็นอย่างไร

คือ ควรกล่าวได้ว่า ‘ทุกข์นั้น ได้แก่ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการ’

อุปาทานขันธ์ ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ

๑. รูปูปาทานขันธ์ ฯลฯ ๕. วิญญาณูปาทานขันธ์

นี้เรียกว่า ทุกข์

{๒๘๑}ทุกขสมุทัย เป็นอย่างไร

คือ ตัณหาอันทำให้เกิดอีก ประกอบด้วยความเพลิดเพลินและความกำหนัดมีปกติเพลิดเพลินยิ่งในอารมณ์นั้น ๆ ได้แก่

๑. กามตัณหา

๒. ภวตัณหา

๓. วิภวตัณหา

นี้เรียกว่า ทุกขสมุทัย

{๒๘๒}ทุกขนิโรธ เป็นอย่างไร

คือ ความดับตัณหาไม่เหลือด้วยวิราคะ ความสละ ความสละคืน ความพ้นความไม่อาลัยในตัณหา

นี้เรียกว่า ทุกขนิโรธ

{๒๘๓}ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เป็นอย่างไร

คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล ได้แก่

๑. สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ ๘. สัมมาสมาธิ

นี้เรียกว่า ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา”