ปริจเฉทที่ ๒
เจตสิกนิเทศ
(คำอธิบายเจตสิก)
คำปฏิญญา
๖๗. จิตฺตานนฺตรมุทฺทิฏฺฐา เย จ เจตสิกา มยา
เตสํ ทานิ กริสฺสามิ วิภาชนมิโต ปรํ.
“อนึ่ง เจตสิกเหล่าใด ข้าพเจ้าได้แสดงแล้วโดยสังเขปในลำดับต่อจากจิตต่อแต่นี้ ไปข้าพเจ้าจักกระทำการจำแนกเจตสิกเหล่านั้น ณ บัดนี้”
ความหมายของเจตสิก
ตตฺถ จิตฺตสมฺปยุตฺตา จิตฺเต ภวา วา เจตสิกา.
“ในพากย์นั้น เจตสิก คือ สภาวะประกอบกับจิต อีกนัยหนึ่ง เจตสิก คือ สภาวะเกิดในจิต”
[คำว่า เจตสิก มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- สภาวะประกอบกับจิต = จิตฺเตน ยุตฺตา เจตสิกา (เจต ศัพท์ + อิก ปัจจัยในยุตตตัทธิต)
- สภาวะเกิดในจิต = จิตฺเต ภวา เจตสิกา (เจต ศัพท์ + อิก ปัจจัยในภวตัทธิต)]
ประเภทของเจตสิก
เตปิ จิตฺตํ วิย สารมฺมณโต เอกวิธา, สวิปากาวิปากโต ทุวิธา, กุสลากุสลาพฺยากต-เภทโต ติวิธา, กามาวจราทิเภทโต จตุพฺพิธา.
“แม้เจตสิกเหล่านั้นก็มี ๑ อย่าง โดยมีอารมณ์เหมือนจิต