พระไตรปิฎก

พึงทราบวินิจฉัยในยุคนัทธนิเทศ ดังต่อไปนี้. เพราะลำดับแห่งธรรม ที่เป็นคู่ ท่านกล่าวไว้แล้วในอรรถกถาแห่งสูตรในภายหลัง ปรากฏแล้วโดยนัย แห่งนิเทศทั้งสองในก่อน ส่วนลำดับแห่งธรรมที่เป็นคู่ในขณะแห่งมรรคยังไม่ ปรากฏ เพราะฉะนั้น พระอานนทเถระไม่กล่าวถึงการเจริญธรรมที่เป็นคู่ อันมีอยู่ไม่น้อยในส่วนเบื้องต้น เมื่อจะแสดงถึงการเจริญธรรมที่เป็นคู่ อันได้ โดยส่วนเดียวในขณะแห่งมรรค จึงกล่าวคำมีอาทิว่า โสฬสหิ อากาเรหิ ด้วยอาการ ๑๖. ในบทเหล่านั้น ธรรมคู่ที่ท่านยกขึ้นแสดงในที่สุดในอาการ ๑๗ อย่าง มีอาทิว่า อารมฺมณฏฺเน ด้วยความเป็นอารมณ์ละธรรมคู่นั้น เพราะตั้งอยู่ ในที่เดียวกันด้วยเป็นบทมูลเหตุแล้วกล่าวว่า โสฬสหิ ด้วยอาการ ๑๖ ด้วย อำนาจแห่งอาการที่เหลือ. บทว่า อารมฺมณฏฺเน คือด้วยความหน่วงเหนี่ยว อธิบายว่า ด้วย อำนาจแห่งอารมณ์. บทว่า โคจรฏฺเน ด้วยความเป็นอารมณ์ เมื่อมีบทว่า อารมฺม- ณฏฺเน อยู่แล้ว. บทว่า โคจรฏฺเน คือฐานะควรอาศัย. บทว่า ปหานฏฺเน คือด้วยความละ. บทว่า ปริจฺจาคฏฺเน ด้วยความสละ คือเมื่อการละมีอยู่แล้วก็ด้วยความไม่ยึดถือด้วยความเสียสละ. บทว่า วุฏฺานฏฺเน ด้วยความออก คือด้วยความออกไป. บทว่า วิวฏฺฏนตฺเถน ด้วยความหลีกไป คือเมื่อการออกไปมีอยู่แล้วก็ด้วยการไม่ หมุนกลับมาอีก ด้วยการกลับไป. บทว่า สนฺตฏฺเน ด้วยความเป็นธรรม สงบ คือด้วยความดับ. บทว่า ปณีตฏฺเน ด้วยความเป็นธรรมประณีตคือ แม้เมื่อมีความดับอยู่แล้วก็ด้วยความเป็นธรรมสูงสุด หรือด้วยความเป็นธรรม ไม่เดือดร้อน.