พระไตรปิฎก

กายสุจริตเป็นต้น ชื่อว่า ธรรมชาติที่ควรได้ เพราะเป็นภาวะ ตรงกันข้ามกับกายทุจริตเป็นต้นนั้น. (วิเคราะห์ว่า) ตํ วินฺทิยํ น วินฺทตีตํ อวิชฺชา ที่ชื่อว่า อวิชชา เพราะอรรถว่า ย่อมไม่ได้สิ่งที่ควรได้นั้น. ที่ชื่อว่า อวิชชา เพราะอรรถว่า ย่อมกระทำ (ปัญญา) ไม่ให้รู้แจ้ง ซึ่งอรรถ (เนื้อความ) แห่งกองขันธ์ทั้งหลาย ซึ่งอรรถแห่งการเกิดของอายตนะ ทั้งหลาย ซึ่งอรรถแห่งความว่างเปล่าของธาตุทั้งหลาย ซึ่งอรรถอันแท้จริงของ สัจจะทั้งหลาย ซึ่งอรรถแห่งความเป็นอธิบดีของอินทรีย์ทั้งหลาย. ที่ชื่อว่า อวิชชา แม้เพราะอรรถว่า ย่อมกระทำอรรถอย่างละ ๔* ตามที่ตรัสไว้ด้วยอำนาจการบีบคั้นเป็นต้นของทุกข์เป็นต้น. * ในวิสุทธิมรรคบาลีตอนญาณทัสสนวิสุทธิ หน้า ๓๔๖ แสดงว่า ทุกฺขสฺส บีฬนฏฺโ ทุกข์มีความบีบคั้นเป็นอรรถ สงฺขตฏฺโ มีความปรุงแต่งเป็นอรรถ สนฺตาปฏฺโ มีความให้เร่าร้อนเป็นอรรถ วิปริณามฏฺโ มีความแปรปรวนเป็นอรรถ สมุทยสฺส อายูหนฏฺโ สมุทัยมีอันประมวลมาเป็นอรรถ นิทานฏฺโ มีเหตุเป็นแดนเกิดเป็นอรรถ สํโยคฏฺโ มีอันประกอบไว้เป็นอรรถ ปสิโพธฏฺโ มีความกังวลใจเป็นอรรถ นิโรธสฺส นิสฺสรณฏฺโ นิโรธมีอันสลัดออกเป็นอรรถ วิเวกฏฺโ มีความสงัดจากทุกข์เป็นอรรถ อสงฺขตฎฺโ มีสภาวะไม่ปรุงแต่งเป็นอรรถ อมตฏิโ มีอมตะเป็นอรรถ มคฺคสฺส นิยฺยานฏิโ มรรคมีการนำออกเป็นอรรถ เหตวฏฺโ มีอันเป็นเหตุเป็นอรรถ ทสฺสนฏฺโ มีการเห็นนิพพานเป็นอรรถ อธิปเตยฺยฏฺโ มีความเป็นอธิบดีในการสำเร็จกิจเป็นอรรถ.