พระไตรปิฎก

สังขารแห่งจิต ชื่อว่า จิตตสังขาร เพราะกระทำฉัฏฐีวิภัตให้ ลงในอรรถแห่งตติยาวิภัติ คำว่า จิตตสังขาร นี้ เป็นชื่อของเจตสิก ธรรมทั้งหลายที่มีจิตเป็นสมุศฐานทั้งหมด พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเว้น วิตกและวิจารเสีย เพราะทรงถือเอาวิตกวิจารเป็นแผนกหนึ่ง โดยความ เป็นวจีสังขาร. บัดนี้พระองค์ทรงเริ่มปทโสธนวาระว่า กาโย กายสงฺขาโร เป็นต้น ยมก ๖ อย่าง คือ ยมก ๓ อย่างในอนุโลมนัย ๓ อย่าง ในปฏิโลมนัย แห่งปทโสธนวาระนั้น ยมก ๑๒ อย่าง คือ ยมก ๖ อย่างในอนุโลมนัย ๖ อย่างในปฏิโลมนัย เพราะกระทำมูลแห่งสังขาร หนึ่ง ๆ ในปทโสธนมูลจักกวาระให้เป็นสอง. ส่วนในสุทธสังขารวาระ ตรัสยมกทั้งหลายไว้โดยนัยเป็นต้นว่า รูปํ ขนฺโธ, ขนฺโธ รูปํ, จกฺขุํ อายตนํ จกฺขุํ ดังนี้ ในวาระ ทั้งหลาย มีสุทธักขันธวาระเป็นต้นฉันใด ก็ตรัสยมก ๖ อย่าง ใน สุทธิกวาระ แม้ทั้งปวง ฉันนั้น คือ ยมก ๓ อย่างในอนุโลม ๓ อย่าง ในปฏิโลม คือ มีกายสังขารเป็นมูลสอง มีวจีสังขารเป็นมูลหนึ่ง โดยนัยเป็นต้นว่า กายสงฺขาโร วจีสงฺขาโร, วจีสงฺขาโร กาย สงฺขาโร ไม่ตรัสว่า กาโยสงฺขาโร, สงฺขาโร กาโย. ถามว่า เพราะเหตุไร ? ตอบว่า เพราะความที่แห่งยมก ๖ อย่างเหล่านั้นไม่มีอยู่ด้วย อำนาจแห่งบทหนึ่ง ๆ ในสุทธิกวาระ เนื้อความย่อมมีด้วยอำนาจการ