ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
เร่งเร้าใจให้จดจ่ออยู่เสมอในสังขารทั้งปวง ๑ เพื่อให้จิตแล่นเข้าสู่ธาตุหาที่ตั้งมิได้ ๑ เพื่อเห็นอยู่อย่างเนืองๆ ซึ่งธรรมทั้งปวงโดยความเป็นปรปักษ์ ๑ และเพื่อให้จิตแล่นเข้าสู่ธาตุอันว่างเปล่า ๑ วิโมกขมุข ๓ นี้ ดำเนินไปเพื่อออกไปจากโลก” ดังนี้
คำว่า “โดยขอบเขตและโดยวนรอบ” ใน (คำแปล) พระบาลีนั้น หมายความว่า โดยกำหนดขอบเขตอยู่ด้วยความเกิดและความดับ และโดยวนรอบ (ด้วยความเกิดและความดับ) เพราะว่า อนิจจานุปัสสนากำหนดขอบเขตว่า “ก่อนแต่เกิดขึ้น สังขารทั้งหลายหามิได้” แล้วติดตามดูภูมิที่ไปของสังขารทั้งหลายเหล่านั้นอยู่อยู่เสมอ ก็เห็นอยู่เสมอเนืองๆ โดยวนรอบ (เป็นวงกลม) ว่า “หลังจากดับ สังขารทั้งหลายเหล่านั้นหาดำเนินไปที่อื่นไม่ (แต่) อันตรธานไป ณ ที่นั่นนั่นเอง” คำว่า “เพื่อเร่งเร้าใจให้จดจ่ออยู่เสมอ” หมายความว่า เพื่อให้จิตเกิดสังเวช เพราะว่า ด้วยทุกขานุปัสสนา (การเห็นเนืองๆ โดยความเป็นทุกข์) จิตก็สังเวชในสังขารทั้งหลาย คำว่า “เพื่อเห็นอยู่อย่างเนืองๆ ... โดยความเป็นปรปักษ์” หมายความว่า เพื่อเห็นอยู่อย่างเสมอเนืองๆ โดยไม่มีอัตตาอย่างนี้ว่า “ไม่มีเรา ไม่มีของเรา” บททั้ง ๓ นี้ พึงทราบว่า ท่านกล่าวด้วยอนุปัสสนา ๓ มีอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ เพราะเหตุนันแล ในการวิสัชนาปัญหาในลำดับต่อจากนั้นไป ท่านจึงกล่าวไว้ว่า “เมื่อมลึกการอยู่โดยความเป็นของไม่เที่ยง สังขารทั้งหลายปรากฏโดยความสิ้นไป เมื่อมลึกการอยู่โดยความเป็นทุกข์ สังขารทั้งหลายปรากฏโดยความน่ากลัว เมื่อมลึกการโดยความไม่มีอัตตา สังขารทั้งหลายปรากฏโดยความว่างเปล่า” ดังนี้ ๒
[๖๒๙] (ถามว่า) แต่ว่า วิโมกข์ทั้งหลายซึ่งมีอนุปัสสนาเหล่านี้เป็นมุขนั้น คือ อะไรบ้าง ?
(ตอบว่า) ได้แก่ วิโมกข์ ๓ เหล่านี้ คือ อนิมิตตวิโมกข์ ๑ อัปปณิหิตวิโมกข์ ๑ สุญญตวิโมกข์ ๑ ความจริง ท่านก็กล่าวคำนี้ไว้แล้วว่า “โยคาวจรผู้มุ่งมลึกการอยู่โดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นผู้มากด้วยอธิโมกข์ (ความเชื่อ) ก็ได้เฉพาะซึ่งอนิมิตตวิโมกข์ โยคาวจรผู้มุ่งมลึกการอยู่โดยความเป็นทุกข์ เป็นผู้มากด้วยปัสสัทธิ (ความสงบ) ก็ได้เฉพาะซึ่งอัปปณิหิตวิโมกข์ โยคาวจรผู้มุ่งมลึกการอยู่โดยความไม่มีอัตตา เป็นผู้มากด้วยความรู้ ก็ได้เฉพาะซึ่งสุญญตวิโมกข์” ดังนี้
๑ ดูเทียบ ข. ป. (ไทย) ๓๑/๒๑๙/๖๕
๒ ดูเทียบ ข. ป. (ไทย) ๓๑/๒๑๙/๖๖
๓ ดูเทียบ ข. ป. (ไทย) ๓๑/๒๒๓/๓๗๗