ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
ทุกข์เสียแล้ว โสมนัสเวทนาและโทมนัสเวทนาก็ดับมาแล้วตั้งแต่ต้น
ด้วยประการฉะนี้ จตุตถฌานหรือฌานที่ ๔ โดยจตุกกนัยอันมีปฐวีสิณเป็นนิมิต ซึ่งละเอียด ๑ ประกอบด้วยองค์ ๒ มีความงาม ๓ สมบูรณ์ด้วยลักษณะ ๑๐ เป็นอันโยคีบุคคลนี้ได้บรรลุแล้วแล
ถามว่า - อุเบกขาจตุตถฌานนี้ จะเกิดแก่โยคีบุคคลผู้สำเร็จตติยฌานในปฐวีสิณ เป็นต้น ได้ไหม ? เพราะเหตุไร ?
ตอบว่า - ไม่ได้ เพราะเหตุที่อุเบกขาจตุตถฌานนี้ กับปฐวีสิณตติยฌานเป็นต้น เป็นสภาพมีอารมณ์ไม่ถูกส่วนกัน อุเบกขาจตุตถฌานนี้จะเกิดขึ้นได้ก็เฉพาะแก่ฌานลาภีบุคคลผู้ปฏิบัติตติยฌานมาในพรหมวิหาร ๓ เบื้องต้นเท่านั้น เพราะเป็นสภาพมีอารมณ์ถูกส่วนกัน คือมีสัตว์บัญญัติเป็นอารมณ์เหมือนกันส่วนปฐวีตติยฌานเป็นต้น ก็มีกสิณนิมิตเป็นต้น เป็นอารมณ์ ฉะนี้
ลำดับต่อไปนี้ ผู้ปฏิบัติพึงศึกษาให้เข้าใจวิธีการแผ่อุเบกขา ๓ อย่างตามที่ท่านแสดงเป็นแบบไว้ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรค คือ การแผ่อุเบกขาอย่างไม่เจาะจง ที่เรียกว่า อโนธิโสผรณาโดยอาการ ๕ นัยอย่างหนึ่ง การแผ่อุเบกขาอย่างเจาะจงที่เรียกว่า โอธิโสผรณาโดยอาการ ๗ นัยอย่างหนึ่ง การแผ่อุเบกขาไปในทิศที่เรียกว่า ทิสาผรณาโดยอาการ ๑๐ นัยอย่างหนึ่ง ซึ่งมีตัวอย่างแห่งภาวนาวิธีดังต่อไปนี้
๑. สพฺเพ สตฺตา กมฺมสฺสกา โหนฺติ.
สัตว์ทั้งปวงเป็นผู้มีกรรมเป็นของแห่งตน