ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
ความเป็นเวทนาหยาบละเอียด ด้วยอำนาจแห่งโลเกียะและโลกุตตระ พึงทราบโดยนัย ดังกล่าวมานี้
[๕๐๒] ความปนคละกันด้วยอำนาจแห่งชาติเป็นต้น ในความหยาบละเอียดตามที่กล่าวมานั้น บัณฑิตพึงกันเสีย (อย่าให้ปนกันวุ่น) เพราะว่าเวทนาที่สัมปยุตด้วยกายวิญญาณอันเป็นอกุศลวิบากแม้จัดเป็นเวทนาละเอียด เพราะเป็นอัพยากฤตโดยชาติ แต่ก็เป็นเวทนาหยาบโดยส่วนอื่นมีสภาวะเป็นต้น สมพระบาลีว่า “อัพยากฤตเวทนา เป็นเวทนาละเอียด ทุกขเวทนาเป็นเวทนาหยาบ เวทนาของผู้เข้าสมาบัติเป็นเวทนาละเอียด เวทนาของผู้มิได้เข้าสมาบัติเป็นเวทนาหยาบ เวทนาที่เป็นไปกับอาสวะเป็นเวทนาหยาบ เวทนาอันหาอาสวะมิได้ เป็นเวทนาละเอียด” ดังนี้ และทุกขเวทนาเป็นฉันใด แม้สุขเวทนาเป็นต้น ก็เป็นเวทนาหยาบ โดยชาติ แต่ละเอียดโดยสภาวะเป็นอาทิฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ความปนคละกันด้วย อำนาจแห่งชาติเป็นต้น จะไม่มีด้วยประการใด ความหยาบละเอียดแห่งเวทนา ทั้งหลาย บัณฑิตก็พึงทราบด้วยประการนั้นเถิด คือ (เช่น) ว่า อัพยากฤตเวทนา เป็นเวทนาละเอียดกว่ากุศลเวทนาและอกุศลเวทนา โดยชาติ ก็ไม่ต้องไปแตะต้องถึง ความต่างโดยส่วนอื่นมีสภาวะเป็นต้นดังนี้ว่า “ในเวทนาเหล่านั้น อัพยากฤตเวทนาเป็นโสณ เป็นทุกข์หรือ เป็นสุข หรือเป็นของท่านผู้เข้าสมาบัติหรือ เป็นของผู้มิได้เข้า สมาบัติหรือ เป็นสาสวะหรือ เป็นอนาสวะหรือ” นัยในเวทนาทั้งปวง ก็นัยนี้
อีกนัยหนึ่ง โดยพระบาลีว่า “ก็หรือเวทนาหยาบละเอียด พึงเห็นโดยเทียบเคียงเวทนานั้น ๆ” ดังนี้ พึงทราบว่า ในเวทนาอื่นมีอกุศลเวทนาเป็นต้น เวทนาที่เป็นโทสสหรคตหยาบกว่าเวทนาที่เป็นโลภสหรคต เพราะ (โทสะ) เผาที่อาศัยของตนเหมือนไฟ เวทนาที่เป็นโลภสหรคต ก็เป็นละเอียดไป โทสสหรคตเวทนาเล่าที่เป็นนียตะ เป็นหยาบ ที่เป็นอนิยตะ ก็เป็นละเอียดไป นียตะเล่าที่เป็นกับปฏิฆะ เป็นหยาบ นอกนี้เป็นละเอียดไป แม้ในพวกที่เป็นกับปฏิฆะ ที่เป็นอสังขารก็เป็นหยาบ นอกนี้ (คือ ที่เป็นสสังขาริก) ก็เป็นละเอียดไป ฝ่ายเวทนาโลภสหรคต ที่เป็นทิฏฐิสัมปยุต