ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
ก็แล ธุดงค์ทั้งหมดนั้นนั่นเทียวเป็นองค์แห่งภิกษุผู้ซึ่งได้ชื่อว่า ธุตะ เพราะเป็นผู้มีกิเลส คือ ตัณหาและอุปาทาน อันกำจัดแล้ว ด้วยเจตนาเป็นเครื่องสมาทานนั้น ๆ ฉะนั้นจึงชื่อว่า ธุดงคะ.
อีกอย่างหนึ่ง ญาณอันใดพึงทราบว่า ธุตะ เพราะเป็นเครื่องกำจัดกิเลส เป็นเหตุแห่งการสมาทานเหล่านั้น ฉะนั้น การสมาทานเหล่านั้น จึงชื่อว่า ธุดงคะ.
อีกอย่างหนึ่ง การสมาทานเหล่านั้น ชื่อว่า ธุตะ เพราะเป็นเครื่องกำจัดซึ่งธรรมอันเป็นข้าศึกด้วย เป็นเหตุแห่งสัมมาปฏิบัติด้วย เพราะฉะนั้น การสมาทานเหล่านั้น จึงชื่อว่า ธุดงคะ.
นักศึกษาพึงทราบการวินิจฉัยในธุดงค์ 13 ประการนั้น โดยอรรถวิเคราะห์เป็นประการแรกเพียงเท่านี้.
ธุดงค์หมดทั้ง 13 ประการนั้นแล มีเจตนาเครื่องสมาทานเป็นลักษณะ. ข้อนี้สมดังที่ท่านอรรถกถาจารย์กล่าวไว้ว่า ผู้ที่สมาทานได้แก่บุคคล เครื่องสมาทานได้แก่ธรรม คือจิตและเจตสิก เจตนาเป็นเครื่องสมาทานอันใด อันนั้นเป็นตัวธุดงค์. สิ่งที่ถูกห้ามได้แก่วัตถุ และธุดงค์ทั้งหมดนั้นแล มีการกำจัดความละโมบเป็นรส มีการปราศจากความละโมบเป็นอาการปรากฏ มีอริยธรรมเช่นความเป็นผู้มักน้อยเป็นต้นเป็นปทัฏฐาน คือเป็นเหตุใกล้.
นักศึกษาพึงทราบการวินิจฉัยในธุดงค์ 13 ประการนี้ โดยลักษณะเป็นต้นเพียงเท่านี้.
ก็แล ในอาการ 5 อย่างมีโดยการสมาทานและกรรมวิธีเป็นต้น มีวินิจฉัยดังนี้. ธุดงค์ 13 ประการนั้นแล เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงพระชนม์อยู่ ก็พึงสมาทานเอาในสำนักของพระผู้มีพระภาคนั้นเทียว. เมื่อพระองค์เสด็จปรินิพพานแล้ว พึงสมาทานเอาในสำนักของพระมหาสาวก. เมื่อพระมหาสาวกนั้นไม่มีอยู่แล้ว พึงสมาทานเอาในสำนักของพระอรหันตขีณาสพ.