ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
[คัมภีร์วิภาวินีแสดงรูปวิเคราะห์ (คำจำกัดความ) ตุล ศัพท์เป็นบทตัทธิตว่า ตุลาย สมฺมิโต ตุโล (ตุละ คือ ผู้ชั่งได้ด้วยปัญญาดั่งตาชั่ง) แล้ววิเคราะห์เป็นสมาสต่อมาว่า น ตุโล อตุโล (อตุละ คือ ผู้ชั่งไม่ได้ด้วยปัญญาดั่งตาชั่ง) ตามมตินี้ ตุล ศัพท์ลง ย ปัจจัยหรือ อ ปัจจัยในอรรถสัมมิตะ (ซึ่ง) แล้วลบเสีย แต่คัมภีร์ปรมัตถทีปนีเห็นว่า ตุล ศัพท์เป็นบทกิตก์ โดยลง อ ปัจจัยในกรรมสาธนะท้าย ตุล ธาตุ ท่านผู้แต่งได้อ้างอิงข้อความจากคัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหฎีกามายืนยันเป็นสาธกในเรื่องนี้
คำว่า “การประกอบศัพท์ย่อมคล้อยตามความประสงค์ของผู้กล่าว” หมายความว่า ผู้กล่าวต้องการใช้รูปไหนก็ใช้ได้ แต่ต้องกล่าวตามกฎไวยากรณ์ที่เหมาะสม จึงจะชอบด้วยเหตุผล ถ้ากล่าวโดยไม่อิงกฎไวยากรณ์ก็จัดว่าผิดหลักภาษา ดังมีกฎทั่วไปว่า
สุตานุมิเตสุ สุตสมฺภนฺโธ พลวา.
“ในข้อความที่สดับมาแล้วและที่อนุมานรู้ การเกี่ยวเนื่องกับข้อความที่สดับมาแล้ว มีกำลังกว่า”
ยถาวุจฺจเมวายํ สพฺพา สทฺทุตฺตลนฺชุติ สิกฺขากุยานสุสารณ วิจุจฺฉาปยนฺกุยเต.
“การดำรงอยู่แห่งอรรถของศัพท์ทั้งหมดย่อมคล้อยตามความประสงค์ของผู้กล่าว แม้ความประสงค์ของผู้กล่าวก็พึงทราบตามอุทาหรณ์ที่ปรากฏ”
ด้วยเหตุนั้น คัมภีร์นี้จึงอ้างคัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหฎีกาที่กล่าวว่า อตุล ศัพท์เป็นกรรมสาธนะ แล้วปฏิเสธข้อความในคัมภีร์วิภาวินีที่กล่าวว่าลง ย ปัจจัย หรือ อ ปัจจัยในอรรถสัมมิตะ ท้าย ตุล ศัพท์ สำหรับคำอธิบายของกรรมสาธนะ จะได้กล่าวต่อไปในคำอธิบาย จิตต ศัพท์
บททั้งสองนี้ [สมฺมาสมฺพุทฺธ, อตุล] แสดงสัมปทาของพระศาสดา ๓ อย่าง คือ เหตุสัมปทา (ความถึงพร้อมด้วยเหตุ) ผลสัมปทา (ความถึงพร้อมด้วยผล) และสัตตุปการสัมปทา (ความถึงพร้อมด้วยการอนุเคราะห์เหล่าสัตว์)
เหตุสัมปทา คือ ความเพียบพร้อมด้วยพระมหากรุณาคุณ และการได้บำเพ็ญโพธิสมภาร [บารมี ๓๐ ทัศ] แม้มหาวิปัสสนาของพระสัพพัญญูที่เรียกว่า มหาวชิรญาณ (ปัญญาดั่งทาเพชรใหญ่) จำนวน ๒ ล้าน ๔ แสนโกฏิอันพระองค์ให้เกิดขึ้น ณ ควงไม้