ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
(๒๕) ความดังกล่าวนั้นได้ปฏิเสธศาลาอ้างอิง[ของคัมภีร์วิภาวินี]ว่า
“สังขาร คือ สภาวะพิเศษ[ความแก้กล้าแห่งจิตที่เกิดเพราะความเพียรในเบื้องแรก ได้มีขึ้นในจิตใดวงหลัง] ความเป็นอสังขาริกเป็นต้นมีอยู่ในคำว่า อสังขาริก และสสังขาริก ด้วยสภาวะพิเศษที่ชื่อว่าสังขาร”
[ศาลาอ้างอิงที่กล่าวถึงในคัมภีร์วิภาวินี นำมาจากคัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะแปลภาษาสิงหล ซึ่งพระสาริปุตตเถระแต่งในรัชสมัยพระเจ้าปรากรมพาหุที่ ๑ (พ.ศ. ๑๖๙๖-๑๗๒๙) พระสาริปุตตเถระนี้คือพระฎีกาจารย์ผู้แต่งคัมภีร์อธิบายอรรถกถาพระวินัยชื่อสารัตถทีปนี]
(๒๖) ความที่กล่าวไว้ในคัมภีร์วิภาวินีว่า “อีกนัยหนึ่ง คำว่า สสังขาริก และอสังขาริก นี้ หมายถึงความมีหรือความไม่มีสภาพกระตุ้นเตือนเท่านั้น มิใช่หมายเอาความมีหรือความไม่มีแห่งความเป็นไปร่วมกับสภาพกระตุ้นเตือน ดังนั้น จิตที่เกิดขึ้นด้วยสภาพกระตุ้นเตือน โดยที่ในจิตมีสภาพกระตุ้นเตือนซึ่งเป็นไปในกระแสจิตต่างกัน[จากเดิม] จึงชื่อว่า สสังขาริก เพราะอรรถว่า ‘สภาพกระตุ้นเตือนแห่งจิตนั้นมีอยู่ เหตุนั้นจิตนั้นชื่อว่า สสังขาริก’ เนื่องจาก สห ศัพท์แสดงความหมายว่า ‘มีอยู่’ เหมือนคำว่า สโลมก (สัตว์มีขน) สปกฺขิก (สัตว์มีปีก) เป็นต้น ส่วนจิตที่ตรงกันข้ามกับสสังขาริกจิต ชื่อว่า อสังขาริก ตามนัยที่กล่าวแล้ว เพราะไม่มีสภาพกระตุ้นเตือน” แม้ข้อความนั้นก็ไม่พึงยึดถือ เพราะเป็นการกล่าวตามความดำริของตนโดยสละข้อความที่ตรงประเด็นชัดเจนดังปรากฏในพระบาลีและอรรถกถา
ในเรื่องนี้ จิตที่ถูกทำให้เกิดขึ้นด้วยการบังคับ การเชื้อเชิญ หรือการอ้อนวอนของคนอื่น โดยปราศจากความปรารถนาของตน ชื่อว่า จิตที่เกิดจากปโยคะ (ความเพียร) และจิตที่ให้เกิดขึ้นด้วยความกลัวบุคคลอื่น ความละอาย ความเคารพกติกา หรือความกลัวต่ออาญา โดยปราศจากความปรารถนาของตน ชื่อว่า จิตที่เกิดจากอุบายะ (อุบาย) หรือจิตที่ถูกทำให้เกิดขึ้นโดยรู้จิตที่ท้อถอยของตนเอง สั่งสอนตนด้วยอุบายนั้น ๆ หรือหมั่นระลึกถึงอุบายนั้น ๆ ชื่อว่า จิตที่เกิดจากอุบายะ (อุบาย) นี้เป็นการแสดงนัย[พอเป็นเครื่องสังเกต]เท่านั้น