ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
(ประมวลวิถีจิต)
๑. พระอนุรุทธาจารย์ได้แสดงการประมวล ๓ ประการของจิตและเจตสิก คือการประมวลประเภทแห่งจิต การประมวลประเภทแห่งเจตสิก และการประมวลประเภทแห่งจิตและเจตสิกทั้งสองดังนี้แล้ว บัดนี้ กล่าวคำเป็นต้นว่า จิตฺตุปปาทานมิจุเจว์ (เมื่อข้าพเจ้าแสดงการประมวลจิตที่ดีงามดังนี้แล้ว จักกล่าวปริจเฉทชื่อว่า ปวัตติสังคหะ ในปฏิสนธิกาล และปวัตติกาล ซึ่งกำหนดไว้ตามลำดับจิตก่อนหลัง พร้อมด้วยประเภทของภูมิและบุคคล โดยย่อตามสมควร) เพื่อแสดงการประมวลความเป็นไปของจิตและเจตสิกเหล่านั้น คือ การประมวลความเป็นไปของวิถีจิต และการประมวลความเป็นไปของจิตที่พ้นจากวิถี
[ปริจเฉทห้าอย่างแรกในคัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะ จำแนกออกเป็น ๒ หมวด คือ
- ปเภทสังคหะ การประมวลประเภทของจิตและเจตสิก ได้แก่ ปริจเฉทที่ ๑-๓
- ปวัตติสังคหะ การประมวลความเป็นไปของวิถีจิตและจิตที่พ้นจากวิถี ได้แก่ ปริจเฉทที่ ๔-๕ ปริจเฉทที่ ๔ ประมวลความเป็นไปของวิถีจิต เรียกว่า วีถิสังคหะ คือ ประมวลวิถีจิต ส่วนปริจเฉทที่ ๕ ประมวลความเป็นไปของจิตที่พ้นจากวิถี เรียกว่า วิถิมุตตสังคหะ คือ ประมวลจิตที่พ้นจากวิถี]
ในคาถานั้น คำว่า อุปปาทะ คือ สภาวะเกิดขึ้น
ถามว่า : เกิดในที่ใด
ตอบว่า : เกิดในจิต เพราะมิได้สดับข้อความอื่น