ฉบับ พระคันธสาราภิวงศ์ แปล
(ประมวลปัจจัย)
๑. พระอนุรุทธาจารย์ได้แสดงนัยเกี่ยวกับญาณที่จำแนกนามรูปก่อนด้วยข้อความ ๗ ปริจเฉทดังนี้แล้ว บัดนี้ จะแสดงนัยเกี่ยวกับญาณที่กำหนดรู้ปัจจัย จึงกล่าวคาถาที่ขึ้นต้นว่า เยส์ สงฺขตธมฺมานํ (ธรรมที่เป็นสังขตธรรมและอสังขตธรรมเหล่าใด เป็นอุปการะแก่สังขตธรรมทั้งหลายเหล่าใด ด้วยปัจจยาการใดมีอยู่ บัดนี้ ข้าพเจ้าจักกล่าวการจำแนกธรรมทั้งหลายเหล่านั้นในปริจเฉทนี้ตามสมควร)
พึงประกอบบทว่า ธรรมที่เป็นสังขตธรรมและอสังขตธรรมทั้งหลายเหล่าใด เป็นอุปการะแก่สังขตธรรมทั้งหลายเหล่าใด ด้วยปัจจยาการมีเหตุเป็นต้น บัดนี้ ข้าพเจ้า [พระอนุรุทธาจารย์] จักกล่าวการจำแนกธรรมเหล่านั้น คือการจำแนกสังขตธรรมอันเป็น ปัจจุปปัน (ผลที่เกิดจากปัจจัย) ปัจจัย และปัจจยาการ (ลักษณะของปัจจัย) เหล่านั้นใน ปัจจยสังคหะที่จะกล่าวต่อไปนี้ตามสมควร
(๒๓๐) ในคัมภีร์วิภาวนีกล่าวว่า “[พระอนุรุทธาจารย์ปรารถคำว่า เยส์ เป็นต้น] เพื่อแสดงปัจจัย” ข้อความนั้นไม่เสมอกับข้อความในคาถานี้ว่า ต์วิภาคํ (การจำแนกธรรมเหล่านั้น)
[คัมภีร์วิภาวนีเห็นว่า คาถาแรกที่แสดงถึงปฏิญญานี้กล่าวขึ้นเพื่อแสดงปัจจัยเป็นหลัก แต่คัมภีร์นี้เห็นว่ากล่าวขึ้นเพื่อแสดงปัจจัย ปัจจุปปัน และปัจจยาการ โดยอ้างคำในคาถาว่า ต์วิภาคํ (การจำแนกธรรมเหล่านั้น)]