คัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะ

สัททธาตุ คันธธาตุ รสธาตุ โผฏฐัพพธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ โสตวิญญาณธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ กายวิญญาณธาตุ มโนธาตุ มโนวิญญาณธาตุ และธรรมธาตุ

๔๖. อริยสัจจ์มี ๔ คือ ทุกขอริยสัจจ์ ทุกขสมุทยอริยสัจจ์ ทุกขนิโรธอริยสัจจ์ ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจจ์

๔๗. ในหมวดธรรมทั้งหมดนี้ ธรรมทั้งหลายมี ๖๙ ด้วยการจำแนกเป็นเจตสิก [๕๒] สุขุมรูป [๑๖] และนิพพาน [๑] ย่อมถึงการนับว่าเป็นธรรมายตนะ หรือธรรมธาตุ

๔๘. มนายตนะเพียงอย่างเดียว ย่อมจำแนกด้วยอำนาจของวิญญาณธาตุ ๗

คาถาสรุป

๔๙. ธรรม ๕ อย่างเหล่านี้คือ รูป เวทนา สัญญา เจตสิกที่เหลือและวิญญาณ เรียกว่า เบญจขันธ์

๕๐. พึงทราบว่าธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ คืออุปาทานขันธ์ ๕ นิพพานคือธรรมที่พ้นจากการนับเป็นขันธ์ เพราะไม่มีความแตกต่าง

๕๑. อายตนะมี ๑๒ โดยจำแนกตามทวารและอารมณ์ ส่วนธาตุมี ๑๘ ตามลำดับของทวาร ธาตุ และจิตที่เกิดในทวารกับอารมณ์เหล่านั้น

[ทวาร อารมณ์ และจิตที่เกี่ยวกับอายตนะ ๑๒ และธาตุ ๑๘ มีดังต่อไปนี้