ปริจเฉทที่ ๑๐
รูปวิภาคนิเทศ
(คำอธิบายรูปเป็นหมวดหมู่)
คำปฏิญญา
๖๒๒. วุตฺตมาทิมฺหิ ยํ รูปํ จิตฺตชานมนนฺตรํ
ตสฺส ทานิ กริสฺสามิ สมาเสน วิภาวนํ.
“บัดนี้ ข้าพเจ้าจะแสดงรูปที่กล่าวไว้ต่อจากเจตสิกในเบื้องต้นโดยสังเขป”
ความหมายของรูป
๖๒๓. ยํ รุปฺปตีติ รูปนฺติ ตถา รูปยตีติ วา
รูปารูปภวาตีโต สุรูโป รูปมพฺรวิ.
“พระผู้มีพระภาคผู้มีรูปกายงาม ทรงล่วงรูปภพและอรูปภพแล้วต รัสถึงรูปไว้ดังนี้ ว่า สภาวะแปรปรวน ชื่อว่า รูป อีกนัยหนึ่ง สภาวะทำให้แปรปรวน ชื่อว่า รูป”
[คำว่า รูป มีความหมาย ๒ ประการ คือ
- สภาวะแปรปรวน = รุปฺปตีติ รูปํ (รูป ธาตุ = แปรปรวน + อ ปัจจัย)
- สภาวะทำให้แปรปรวน = รูปยตีติรูปํ (รูป ธาตุ= แปรปรวน + เณ การิตปัจจัย+อ ปัจจัย) ฎีกาใหม่อธิบายว่า ความหมายแรก คือ ความแปรปรวนของกระแสรูปที่เกิดต่อมาซึ่งต่าง กับกระแสรูปที่เกิดก่อน ความหมายหลังคือ ความเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของกระแสรูปที่เกิดต่อมา ซึ่งต่างกับกระแสรูปที่เกิดก่อน เพราะปัจจัยที่ตรงกันข้ามกันมีความเย็นและความร้อน เป็นต้น]