393ปริจเฉทที่ ๑๗ อภิญญารัมมณนิเทศ
- อุตตานีกัมมะ อรรถขยายให้ชัดเจนด้วยการอธิบายเพิ่มโดยละเอียดหรือแสดงอุปมา เช่น
กตมํ ตํ รูปํ อุปาทา. จกฺขายตนํ โสตายตนํ...กพฬีกาโร อาหาโร๖๗ (อุปาทายรูปนั้นคืออะไร คือ จักขายตนะ โสตายตนะ...กพฬีการาหาร)
- ปัญญัตติอรรถแสดงโดยประการต่างๆ เพื่อยังผู้สดับให้ร่าเริงยินดีด้วยพระธรรมเทศนา หมายถึงสูตรหนึ่งๆ ในพระสูตรแต่ละสูตร หรือเนื้อหาตอนหนึ่งๆ ในพระวินัยและพระอภิธรรม กลุ่มศัพท์ มี ๖ ประการ คือ
- อักษร พยางค์หนึ่งๆ เช่น ทุ, ส, น, โส ในคาถาเป็นต้นว่า ทุชฺชีวิตมชีวมฺห๖๘ (พวกเราไม่ให้ของที่มีอยู่ จึงเป็นอยู่ลำบาก เมื่อไทยธรรมมีอยู่ พวกเรามิได้ทำที่พึ่งแก่ตน)
- บ ท ศัพท์ที่มีวิภัตติอยู่ท้าย เช่น บทว่า สีเล ในคาถาว่า สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ๖๙ (ภิกษุผู้เป็นคนฉลาด มีความเพียร มีปัญญาหยั่งเห็นตั้งอยู่ในศีลแล้วอบรมจิตและปัญญา อยู่นั้นพึงถางชัฏนี้ได้) เป็นต้น
- พ ยัญชนะ พากย์ เช่น จตฺตาโรเม ภิกฺขเว สติปฏฺฐานา ภาวิตา พหุลีกตา เอกนฺต-นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย อุปสมาย อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตนฺติ ๗๐ (ดูกรภิกษุ ทั้งหลาย สติปัฏฐานสี่นี้เมื่อเจริญกระทำให้มากแล้วย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย คลายกำหนัดดับ กิเลส สงบระงับรู้ยิ่งรู้แจ้ง และพ้นไปจากตัณหา)
- อาการ การจำแนกพากย์ เช่น กตเม จตฺตาโร. อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ กาเย กายานุ-ปสฺสีวิหรติอาตาปี สมฺปชาโน สติมา วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสํ ๗๑ (สติปัฏฐานสี่คืออะไร ดูกร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในศาสนานี้ตามรู้ในกองรูปว่าเป็นกองรูปมีความเพียรเผากิเลส มีปัญญาหยั่งเห็นมี สติข่มอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่)
- นิรุตติ รูปวิเคราะห์ เช่น สงฺขตํ อภิสงฺขโรนฺติีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา สงฺขาราติ วุจฺจนฺติ ๗๒ (ดูกรภิกษุทั้งหลาย เพราะปรุงแต่งผลจึงเรียกว่า สังขาร)
- นิเทศ การแสดงรูปวิเคราะห์โดยนัยต่างๆ เช่น สุขยตีติ สุขา. ทุกฺขยตีติ ทุกฺขา. นทุกฺขา จ น สุขา จาติอทุกฺขมสุขา๗๓ (เวทนาอันเป็นสุขชื่อว่าสุขเวทนา เวทนาอันเป็นทุกข์ ชื่อว่า ทุกขเวทนา เวทนาที่มิใช่สุขและทุกข์ ชื่อว่า อทุกขมสุขเวทนา), นิพฺพานํ มคฺเคติ, นิพฺพานตฺถิเกหิ วา มคฺคียติ,กิเลเส มาเรนฺโต คจฺฉตีติวา มคฺโค๗๔ (มรรค คือ สภาวะแสวงหาพระนิพพาน หรือสภาวะ ที่ผู้ปรารถนาพระนิพพานแสวงหา หรือสภาวะกำจัดกิเลสไป)