เจตสิก) และจิตตุชุกตา (ความเที่ยงตรงแห่งจิต) เจตสิก ๔ ดวง คือ ฉันทะ (ความปรารถนา) อธิโมกข์ (ความตัดสิน) ตัตร-มัชฌัตตตา ความเป็นกลางในอารมณ์นั้นๆ) และมนสิการ (ความใส่ใจ) เป็นเยวาปนกเจตสิก เสมอ ย่อมเกิดขึ้น [เจตสิก ๒๙ ดวง]กับเจตสิก ๔ ดวงนี้ รวมเป็นเจตสิก ๓๓ ดวง ยังมีเจตสิกอีก ๕ ดวงที่เกิดไม่แน่นอน [อนิยตโยคีเจตสิก] คือก รุณา (ความสงสาร) มุทิตา (ความพลอยยินดี)ก า ย ทุจจริตวิรติ(การงดเว้นจากกายทุจริต, สัมมากัมมันตะ) วจี-ทุจจริตวิรติ (การงดเว้นจากวจีทุจริต, สัมมาวาจา) และมิจฉาชีววิรติ (การงดเว้นจากมิจฉาชีพ, สัมมาอาชีวะ) อนึ่ง เจตสิกเหล่านี้ย่อมเกิดขึ้นในบางคราว”
[คำว่า เยวาปนกะ แปลตามศัพท์ว่า “เจตสิกดวงใดดวงหนึ่ง” เยวาปนกเจตสิกนี้เป็นเจตสิก ที่พระผู้มีพระภาคมิได้ตรัสไว้โดยระบุชื่อว่าคือเจตสิกดวงไหน แต่ตรัสไว้โดยรวมว่าเป็นเจตสิกที่เกิด ในกามาวจรกุศลจิตเป็นต้น คำนี้มีรูปวิเคราะห์ว่า เย วา ปนาติเอวํ เทสนา เอเตสนฺติเยวาปนกา (เยวาปนกะ คือ เจตสิกที่มีการแสดงอย่างนี้ว่า เย วา ปน = เจตสิกดวงใดดวงหนึ่ง) ลง ก ปัจจัยในความหมายว่า แสดง (เทสนาตัทธิต) ดังสัททนีติปกรณ์กล่าวว่า วิจิตฺรา ตทฺธิตวุตฺติ.๒
“ความเป็นไปแห่งตัทธิตปัจจัยมีสภาพวิจิตร”]
อิเมสุปน กรุณามุทิตาวเสน ภาวนากาเล กรุณาปุพฺพภาโค วา มุทิตาปุพฺพภาโค วา เอตา อุปฺปชฺชนฺติ, น ปเนกโต อุปฺปชฺชนฺติ. ยทา ปน อิมินา จิตฺเตน มิจฺฉากมฺมนฺตาทีหิ วิรมติ, ตทา สมฺมากมฺมนฺตาทีนิปริปูเรนฺติ. เอกา วิรติอุปฺปชฺชติ.ก รุณามุทิตาหิสห อญฺญ-มญฺเญน จ น อุปฺปชฺชนฺติ.ต สฺมา เอเตสุ เอเกน สห จตุตฺตึเสว ธมฺมา โหนฺติ.
“ในอนิยตโยคีเจตสิกเหล่านี้ กรุณาและมุทิตาย่อมเกิดขึ้นเป็นอันดับแรกก่อน[จะบรรลุ อัปปนา] ในเวลาเจริญกรุณาและมุทิตา แต่ไม่เกิดพร้อมกัน อนึ่ง บุคคลย่อมงดเว้นจากการกระทำผิดด้วยจิตนี้ในกาลใด เขาย่อมยังสัมมา-กัมมันตะเป็นต้นให้บริบูรณ์ในกาลนั้นวิรตีเจตสิกดวงหนึ่งย่อมเกิดขึ้นแ ต่ไม่เกิดขึ้นพร้อมกับ