ปริจเฉทที่ ๓
เจตสิกวิภาคนิเทศ
(คำอธิบายเจตสิกเป็นหมวดหมู่)
เจตสิก ๕๒ ดวง
๘๙. สพฺเพ เจตสิกา วุตฺตา พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา
นามสามญฺญโตเยว เทฺวปญฺญาส ภวนฺติ เต.
“เจตสิกที่พระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นเผ่าพันธุ์แห่งดวงสุรีย์ตรัสไว้ทั้งหมดนั้นมี๕๒ ดวง โดยชื่อทั่วไป”
[ฎีกาใหม่อธิบายว่าผัสสะประกอบในจิต ๘๙ ดวง จึงมีผัสสะ ๘๙ ดวง แต่ในที่นี้กล่าวถึง ผัสสะไว้ดวงเดียวโดยชื่อทั่วไปที่เสมอกันแ ม้เวทนาเป็นต้นก็มีนัยเดียวกัน ความจริงแล้วเจตสิกทั้ง ๕๒ ดวงมีจำนวนมากโดยจำแนกเป็นผัสสะ ๘๙ ดวง เวทนา ๘๙ ดวง เป็นต้น ตามประเภทแห่งจิต ที่ประกอบกับเจตสิก]
เสยฺยถิทํ.ผ สฺโส เวทนา สญฺญา เจตนา วิตกฺโก วิจาโร ปีติจิตฺเตกคฺคตา วีริยํ ชีวิตํ ฉนฺโท อธิโมกฺโข มนสิกาโร ตตฺรมชฺฌตฺตตา สทฺธา สติหิรีโอตฺตปฺปํ อโลโภ อโทโส อโมโห กายปฺปสฺสทฺธิอาทีนิฉยุคานิ,ติสฺโส วิรติโย, กรุณา มุทิตา โลโภ โทโส โมโห อุทฺธจฺจํ มาโน ทิฏฺฐิอิสฺสา มจฺฉริยํ กุกฺกุจฺจํ ถินํ มิทฺธํ วิจิกิจฺฉา อหิริกํ อโนตฺตปฺปญฺจาติ.
“เจตสิก ๕๒ ดวงนี้ คือผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา วิตก วิจาร ปีติจิตเตกัคคตา วิริยะ ชีวิตินทรีย์ ฉันทะ อธิโมกข์ มนสิการ ตัตรมัชฌัตตตา ศรัทธา สติ หิริ โอตตัปปะ อโลภะ อโทสะ อโมหะ [ปัญญา] เจตสิก๖คู่ มีกายปัสสัทธิเป็นต้นวิรตี๓ก รุณา มุทิตา โลภะ โทสะ โมหะ อุทธัจจะ มานะ ทิฏฐิ อิสสา มัจฉริยะ กุกกุจจะ ถีนะ มิทธะ วิจิกิจฉา