พระไตรปิฎก

มาณพน้อย (นักเรียน) ผู้พูดภาษาถิ่นต่าง ๆ พระธรรมเทศนาว่าด้วย สมมติ และปรมัตถ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้า เหมือนการบอก (ไตรเพท) ด้วยภาษาทมิฬเป็นต้นของอาจารย์. และในการที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงสมมติเทศนา และ ปรมัตถเทศนานี้ พระโบราณาจารย์ได้กล่าวไว้ว่า:- พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ประเสริฐกว่าผู้สอนทั้งหลาย ได้ตรัสสัจจะไว้ ๒ อย่าง คือ สมมติสัจจะ ๑ ปรมัตถสัจจะ ๑ ไม่มีสัจจะอย่างที่ ๓ พระ พุทธดำรัสเกี่ยวกับสมมติ (สังเกต) ชื่อว่า เป็น สัจจะ เพราะเหตุที่เป็นสมมติของโลก ส่วนพระ พุทธดำรัสเกี่ยวกับปรมัตถ์ ชื่อว่า เป็นสัจจะ เพราะ เหตุที่เป็นความจริงของธรรมทั้งหลาย เพราะฉะนั้น สำหรับพระโลกนาถศาสดา ผู้ทรงฉลาดในโวหาร เทศนา ตรัสถึงสมมติ มุสาวาทจึงไม่เกิดขึ้น (ไม่ เป็นการกล่าวเท็จ) ดังนี้. เหตุตรัสบุคคลกถา ๘ ประการ อีกอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสบุคคลกถา (ถ้อยคำ ระบุบุคคล ) ด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ ๑. เพื่อทรงแสดงถึงหิริและโอตตัปปะ ๒. เพื่อทรงแสดงถึงความที่สัตว์มีกรรมเป็นของ ๆ ตน ๓. เพื่อทรงแสดงถึงการกระทำของคนโดยเฉพาะตัว