พระไตรปิฎก

ชื่อว่าใคร ๆ จะพึงพูดว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าถูกมารติดตามไป ข้างหลัง ๆ พูดรบกวนว่า จงปรินิพพานเถิดพระเจ้าข้า จึงทรงปลง อายุสังขารเพราะความกลัว เพราะเหตุนั้น บุคคลนั้นจงอย่ามีโอกาส เลย ดังนี้แล้วจึงทรงเปล่งพระอุทานอันหลั่งออกมาด้วยกำลังพระปีติ. พึงทราบวินิจฉัยในพระอุทานนั้นดังต่อไปนี้:- (เครื่องปรุง แต่งงาน) ชื่อว่าตุละ เพราะบุคคลชั่งได้ คือ กำหนดได้ เพราะเป็น ของประจักษ์แก่สัตว์ทั้งปวงมีสุนัขบ้านและสุนัขจิ้งจอก เป็นต้น. ที่ชื่อว่า ตุละ นั้น คืออะไร ? คือกรรมฝ่ายกามาวจร. เครื่องปรุง แต่งภพที่ชั่งได้ไม่มี หรือที่ชั่งได้ของบุคคลนั้นไม่มี คือ ไม่มีโลกิยกรรม อย่างอื่นที่แม้นเหมือน เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า อตุละชั่งไม่ได้. เครื่องปรุงแต่งภพที่ชื่ออตุละนั้นคืออะไร ? คือ กรรมฝ่ายมหัคคตะ. อีกอย่างหนึ่ง กามาวจรกรรม รูปาวจรกรรม ชื่อว่า ตุละชั่งได้. อรูปาวจรกรรม ชื่อว่า อตุละ ชั่งไม่ได้. อีกอย่างหนึ่ง วิบากน้อย ชื่อตุละ วิบากมาก ชื่ออตุละ. บทว่า สมฺภวํ ได้แก่ เป็นเหตุแห่ง สมภพ. บทว่า ภวสงฺขารํ ได้แก่ เครื่องปรุงแต่งงานใหม่ อธิบายว่า กรรมที่ทำให้เป็นกอง ทำให้เป็นก้อน. บทว่า อวสฺสชฺชิ แปลว่า ปลงแล้ว. บทว่า มุนี ได้แก่มุนีคือพระพุทธเจ้า. บทว่า อชฺฌตฺตรโต ได้แก่ ยินดีแล้วภายในตน. บทว่า สมาหิโต ได้แก่ มีจิตตั้งมั่นแล้ว ด้วยอุปจารสมาธิ และอัปปนาสมาธิ. บทว่า อภินฺทิ กวจมิว ได้แก่ ทำลายแล้ว ดุจนักรบทำลายเกราะ. บทว่า อตฺตสมฺภวํ ได้แก่ กิเลสที่เกิดในตน. ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้ว่า มุนีสละ โลกิยกรรม