พระไตรปิฎก

อำนาจแห่งวิปากฌาน. บทว่า ทิฏฺธมฺมสุขวิหาริสฺส วา หรือของบุคคล ผู้มีธรรมเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน คือผู้ยังสุขอันเป็นกิริยาฌาน สมาบัติให้เกิดขึ้นอยู่ในอัตภาพนี้อยู่แล้ว. บทว่า อรูปสมาปตฺติโย ได้แก่ อากาสานัญจายตนสมาบัติเป็นต้น. บทว่า ปฏิลทฺธสฺส ได้แล้ว คือให้เกิดขึ้นดำรงอยู่แล้ว. บทว่า รูปสญฺา วิภูตา โหนฺติ คือ ปราศจากรูปสัญญา. บทว่า วิคตา คือ หมดไปแล้ว. ปาฐะว่า วิภาวิตา๑ บ้างดังนี้. บทว่า ตทงฺคสมติกฺกมา คือ ด้วยการ ก้าวล่วงด้วยตทังคปหาน. บทว่า วิกฺขมฺภนปฺปหาเนน ปหีโน ละแล้ว ด้วยวิกขัมภนปหาน คือละด้วยการข่มไว้ด้วยได้อรูปฌาน. บทว่า ตสฺส รูปกาโย คือ รูปาวจรกายของบุคคลผู้ได้อรูปสมาบัตินั้น. พึงทราบความในบทนี้ว่า อากิญฺจญฺายตนํ ดังต่อไปนี้. ชื่อว่า อกิญฺจนํ เพราะไม่มีอะไร ในฌานนี้. ท่านกล่าวว่า ไม่มีอะไรเหลืออยู่ โดยที่สุดแม้เพียงในภังคขณะ. ความเป็นแห่งความไม่มีอะไร ชื่อว่า อากิญฺจญฺํ. บทนี้เป็นชื่อของการปราศจากวิญญาณ ในอากาสานัญ- จายตนสมาบัติ. อากิญจัญญะนั้น ชื่อว่า อากิญฺจญฺายตนํ เพราะเป็น เครื่องสืบต่อแห่งสัญญานี้ด้วยการอธิษฐาน. คำว่า อากิญจัญญายตนะ นี้ เป็นชื่อของฌาน อันมีอารมณ์ปราศจากวิญญาณอันเป็นไปแล้วใน ความว่าง. บทว่า วิญฺาณญฺจายตนสมาปตฺตึ สโต สมาปชฺชิตฺวา คือ มีสติเข้าถึงวิญญาณัญจายตนสมาบัตินั้น. บทว่า สโต วุฏฺหิตฺวา มีสติออก คือเป็นผู้มีสติออกจากสมาบัตินั้น. บทว่า ตญฺเว วิญฺาณํ คือ วิญญาณอันเป็นมหัคคตะอันเป็นไปแล้วในความว่าง. บทว่า อภาเวติ ๑. ม. อภาวิตาติปิ.