พระไตรปิฎก

บทว่า อธิปญฺาธมฺมวีปสฺสนา - การพิจารณาเห็นธรรมด้วย ปัญญาอันยิ่ง ได้แก่ วิปัสสนาเป็นไปเพราะถือความว่างเปล่าด้วยการดับ ว่า สังขารของพระโยคาวจรผู้เห็นแล้ว ๆ เล่า ๆ ซึ่งความดับของสังขาร อย่างนี้ แล้วพิจารณาเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น ย่อมดับไป, นอกจากความดับของสังขาร ย่อมไม่มีอะไรอื่น. วิปัสสนานั้นท่านกล่าวว่า อธิปญฺาธมฺมวิปสฺสนา เพราะ ทำเป็นรูปวิเคราะห์ว่า อธิปญฺา จ ธมฺเมสุ จ วิปสฺสน - อธิปัญญา และความเห็นแจ้งในธรรมทั้งหลาย. บทว่า ยถาภูตาณทสฺสนํ - ความรู้ความเห็นตามความเป็นจริง ได้แก่ ภยตูปัฏฐานญาณ - ปรีชาคำนึงเห็นสังขารปรากฏเป็นของน่า กลัว อันเป็นไปแล้วว่า สภยา สงฺขารา - สังขารทั้งหลายน่ากลัว เพราะเห็นความดับแล้ว ๆ เล่า ๆ. บทว่า อาทีนวานุปสฺสนา - การพิจารณาเห็นโทษ ได้แก่ การ เห็นการรู้โทษ ด้วย ภยตูปัฏฐานญาณ อันเกิดขึ้นแล้วในภพทั้งปวง เป็นต้น. เมื่อท่านกล่าวถึง อาทีนวานุปสฺสนา - การพิจารณาเห็นโทษ ด้วย ภยตูปัฏฐานญาณ เป็นอันท่านกล่าวถึง นิพพิทานุปัสนา การพิจารณาเห็นด้วยความเบื่อหน่าย ไว้ในนิทเทสนี้ด้วย เพราะบาลี ว่าธรรมเหล่านี้ คือ ภยตูปัฏฐานญาณ อาทีนวญาณ และ นิพ-