พระไตรปิฎก

บทว่า อารมฺมณญฺจ ปฏิสงฺขา - พิจารณาอารมณ์ คือรู้อารมณ์ มีรูปเป็นต้นก่อน. บทว่า ภงฺคญฺจ อนุปสฺสติ - พิจารณาเห็นความดับ ความว่า เห็นความดับของอารมณ์นั้นแล้ว พิจารณาเห็นความดับของอารมณ์นั้น และของจิต. บทว่า สุญฺโต จ อุปฏฺานํ - ปรากฏโดยความเป็นของสูญ ได้แก่ ความปรากฏโดยความเป็นของสูญว่า สังขารทั้งหลายย่อมแตก, ความแตกแห่งสังขารเหล่านั้น คือความตาย, ไม่มีอะไร ๆ อื่น ดังนี้ ย่อมสำเร็จ. ด้วยเหตุนั้นโบราณาจารย์จึงกล่าวว่า ขนฺธา นิรุชฺฌนฺติ น จิตฺถิ อญฺโ ขนฺธาน เภโท มรณนฺติ วุจฺจติ, เตสํ ขยํ ปสฺสติ อปฺปมตฺโต มณีว วิชฺฌํ วชิเรน โยนิโส. ขันธ์ทั้งหลายย่อมดับ ไม่มีอะไร ๆ อื่น คือ ไม่มีสัตว์บุคคล ความแตกแห่งขันธ์ ท่าน เรียกว่า มรณะ ผู้ไม่ประมาทเห็นความสิ้นไปแห่ง ขันธ์เหล่านั้นโดยแยบคาย ดุจช่างแก้วมณี ใส่ใจ อยู่ซึ่งการเจาะด้วยแก้ววิเชียร ฉะนั้น.