พระไตรปิฎก

อีกอย่างหนึ่ง ธรรม ๑๑ ประการ ย่อมเป็นไปเพื่อความเกิดขึ้น แห่งวิริยสัมโพชฌงค์ คือ ๑. การพิจารณาภัยในอบาย ๒. ความเป็นผู้เห็นอานิสงส์ของความเพียร ๓. การพิจารณาวิถีเป็นที่ดำเนินไป ๔. การประพฤติเอื้อเฟื้อต่อบิณฑบาต ๕. การพิจารณาความยิ่งใหญ่แห่งความเป็นทายาท ๖. การพิจารณาความยิ่งใหญ่แห่งพระศาสดา ๗. การพิจารณาความยิ่งใหญ่แห่งชาติ ๘. การพิจารณาความยิ่งใหญ่แห่งสพรหมจารี ๙. การเว้นบุคคลผู้เกียจคร้าน ๑๐. การเสวนากับบุคคลผู้มีความเพียรอันเริ่มแล้ว ๑๑. ความน้อมจิตไปในวิริยะนั้น ในข้อเหล่านั้น วิริยสัมโพชฌงค์ ย่อมเกิดขึ้น แม้แก่ผู้พิจารณาอยู่ ซึ่งภัยในอบายอย่างนี้ ว่า "ในคราวที่เสวยทุกข์ใหญ่จำเดิมแต่กรรมกรณ์ด้วย เครื่องจองจำ ๕ อย่างในนรกทั้งหลายก็ตาม ในคราวที่ถูกจับด้วยแหเครื่องซัด ไปและไซเป็นต้น ในกำเนิดสัตว์เดรัจฉานก็ตาม ในคราวที่เป็นสัตว์นำเกวียน ไปถูกเขาทิ่มแทงด้วยเครื่องประหารมีปฏักและหนามแหลมเป็นต้นก็ตาม ใน คราวที่เป็นผู้อาดูรด้วยความหิวระหายตลอดพันปีเป็นอเนกบ้าง ตลอด พุทธันดรหนึ่งบ้างก็ตาม ในคราวที่เสวยทุกข์มีลมแดดเป็นต้น ด้วยอัตภาพ มีเพียงกระดูกและหนัง มีอัตภาพสูงใหญ่ประมาณ ๑๐ ศอก ๘๐ ศอก ในพวก อสูรชื่อกาฬกัญชิกาก็ตาม ไม่อาจเพื่อให้วิริยสัมโพชฌงค์เกิดได้ ดูก่อนภิกษุ กาลนี้นั่นแหละเป็นกาลสมควรของเธอ เพื่อกระทำความเพียร" ดังนี้.