พระไตรปิฎก

สุทธายตนวาระ มียมก ๑๒ อย่าง ในปฏิโลมวาระ ก็มี ๑๒ อย่าง ในอนุโลมแห่งสุทธายตนมูลจักกวาระ มียมก ๑๓๒ อย่าง เพราะทำมูล แห่งอายตนะหนึ่ง ๆ ให้เป็น ๑๑ อย่าง ๆ. แม้ในปฏิโลมวาระ ก็มี ๑๓๒ อย่างเหมือนกัน. ก็ในนิทเทสวาระ แห่งอายตนยมกนั้น บัณฑิต พึงทราบเนื้อความตามนัยที่ท่านกล่าวไว้แล้วในปัณณัตติวาระนิทเทสแห่ง ขันธยมกในภายหลังนั่นเทียว. ในวาระอื่นย่อมมีความแปลกกัน. ในอายตนยมกนั้น พึงทราบความแปลกกันดังต่อไปนี้. บทว่า ทิพฺพจกฺขุ ได้แก่ ทุติยวิชชาญาณ. บทว่า ปญฺาจกฺขุ ได้แก่ ตติยวิชชาญาณ บทว่า ทิพฺพโสต ได้แก่ ทุติยอภิญญาญาณ. ตัณหา เทียว ชื่อว่า ตัณหาโสตะ คำมีอาทิว่า นามกาย รูปกาย หัตถิกาย อัสสกาย ชื่อว่า อวเสโส กาโย กายที่เหลือ. สองบทว่า อวเสสํ รูปํ ได้แก่ ภูตรูปอุปาทายรูปนั้นเทียว และปิยรูปสาตรูปที่เหลือจากรูปา- ยตนะ. คำว่า สีลคนฺโธ เป็นชื่อของธรรมทั้งหลายมีศีลเป็นต้นนั่น เทียว เพราะอรรถว่าฟุ้งไป แม้คำว่า อตฺถรโส เป็นต้น ก็เป็นชื่อ ของธรรมทั้งหลายมีอรรถเป็นต้น เพราะอรรถว่า ไพเราะดี. สองบทว่า อวเสโส ธมฺโม ได้แก่ ประเภทมิใช่หนึ่งแห่งธรรมมีปริยัติธรรม เป็นต้น นี้เป็นความแปลกกันในอายตนยมกนี้. ก็ในอายตนยมกนี้ ในอันตรวาระ ๓ อย่าง มีอุปปาทวาระ เป็นต้น แห่งปวัตติวาระ มีประเภทแห่งกาล ๖ อย่างในประเภทแห่งกาล