พระไตรปิฎก

น้อยกว่า ด้วยอำนาจแห่งข้อกำหนดเหล่านั้น แล้วพึงทราบการนับใน ปัจจัยฆฏนา ทั้งหลายต่อไป. พึงทราบวินิจฉัยในฆฏนานั้นต่อไป คำว่า เหตุ สหชาต นิสฺสย อตฺถิ อวิคตนฺติ นอารมฺมเณ สตฺต ความว่า ผู้ศึกษาพึงทราบว่า ใน นอารัมมณปัจจัย มี ๗ วาระ โดยนัยนี้ว่า กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศล- ธรรม เพราะปัจจัย ๕ คือ เหตุ สหชาตะ นิสสยะ อัตถิ อวิคตปัจจัย. กุศลเหตุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สัมปยุตด้วย เหตุ สหชาตะ นิสสยะ อัตถิ อวิคตะ และ นอารัมมณปัจจัย. แม้ในคำว่า นาธิปติยา สตฺต เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. ใน ฆฏนาที่ ๒ ท่านกล่าวว่า ตีณิ = ๓ ในปัจจัยที่เหลือ เว้น นสัมปยุตตปัจจัย เพราะผนวกอัญญมัญญปัจจัยเข้าไปด้วย. ส่วนใน นสัมปยุตตปัจจัย ท่านกล่าวว่า เอกํ = ๑ หมายถึงนามและรูปใน ปฏิสนธิกาล ซึ่งวิปปยุตกันและกัน ฯ ก็ในอธิการนี้ย่อมไม่ได้อัญญมัญญ- ปัจจัย โดยเป็นปัจจนียะ เพราะผนวกเข้าในอนุโลมฆฏนา เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่กล่าวว่า นอญฺมญฺเ. ปัจจัยที่เข้าได้แม้ในฆฏนาที่เหลือ ก็ย่อมไม่ได้โดยเป็นปัจจนียะเหมือนในอธิการนี้. ใน ฆฏนาที่ ๓ มีวิสัชนา ๓ วาระเท่านั้น เพราะสัมปยุตตปัจจัยถูก ผนวกเข้าไปด้วย. ใน ฆฏนาที่ ๔ มีวิสัชนา ๓ วาระ คือกุศลเป็นต้น เป็นปัจจัย แก่รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน เพราะผนวกวิปปยุตตปัจจัยเข้าไปด้วย. ใน ฆฏนาที่ ๕ เพราะมีวิบากเข้าไปด้วยในที่ทุกแห่ง จึงมีวิสัชนา ๑ วาระ คืออัพยากตะ กับอัพยากตะ. ในวิปากะและสัมปยุตตปัจจัย นอกจากนี้ก็นัยนี้เหมือนกัน.