ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
[๗๗๗] แต่ว่า วิปัสสนาที่บรรลุถึงยอดด้วยญาณ ๘ และสัจจานุโลมิกญาณอันดับที่ (๙) นี้ เรียกชื่อว่า ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ คือ ความบริสุทธิ์ของความรู้และความเห็นในทางปฏิบัติถูก และในคำว่า “ญาณ ๘” นี้ พึงทราบไว้ว่า หมายถึงญาณ ๘ เหล่านี้คือ:-
๔. อุทยัพยานุปัสสนาญาณ (อย่างแก่) ซึ่งเรียกว่า วิปัสสนาที่พ้นจากอุปกิเลสดำเนินไปตามวิถี (ของวิปัสสนา) (๑)
๕. ภังคานุปัสสนาญาณ ญาณกำหนดรู้ด้วยการเห็นเนืองๆ ซึ่งความดับ (๒)
๖. ภยตูปัฏฐานญาณ ญาณกำหนดรู้โดยปรากฏเป็นของน่ากลัว (๓)
๗. อาทีนวานุปัสสนาญาณ ญาณกำหนดรู้ด้วยการเห็นเนืองๆ ซึ่งโทษชั่วร้าย (๔)
๘. นิพพิทานุปัสสนาญาณ ญาณกำหนดรู้ด้วยการเห็นเนืองๆ ด้วยความเบื่อหน่าย (๕)
๙. มุญจิตุกัมยตาญาณ ญาณกำหนดรู้ด้วยความปรารถนาจะพ้นไป (๖)
๑๐. ปฏิสังขานุปัสสนาญาณ ญาณกำหนดรู้ด้วยการเห็นเนืองๆ โดยพิจารณาทบทวน (๗)
๑๑. สังขารุเปกขาญาณ ญาณกำหนดรู้ด้วยการวางเฉยในสังขาร (๘)
คำว่า “สัจจานุโลมิกญาณ อันดับที่ (๙)” นั้นเป็นคำเรียก อนุโลมญาณ เพราะฉะนั้น โยคาวจรผู้ปรารถนาบรรลุอนุโลมญาณนั้น จะต้องกระทำโยคะในญาณทั้งหลายดังกล่าวนี้ ตั้งแต่ อุทยัพยญาณ (อย่างแก่) ซึ่งพ้นแล้วจากอุปกิเลส เป็นต้นไป
๑ เลขข้างหน้าชื่อญาณตั้งแต่ ๔-๑๐ และ ๑๑ หมายถึงลำดับญาณตั้งแต่ญาณที่ ๑ ตามรูปปริจเฉทญาณ หรือ สังขารปริจเฉท ตามลำดับ วิปัสสนาญาณ ๑๖ ดังกล่าวมาข้างต้น ส่วนเลขข้างหลังชื่อญาณ ภายในวงเล็บ ( ) เป็นลำดับตามที่กล่าวถึงในวิสุทธิมรรคนี้