ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
[39] ปัญหาข้อว่า สมาธิ มีกี่อย่าง นั้น มีวิสัชนาว่า
1. สมาธิมีอย่างเดียว ด้วยมีลักษณะไม่ฟุ้ง เป็นประการแรก
2. สมาธิมี 2 อย่าง ดังนี้ คือ หมวดที่ 1 โดยแยกเป็น อุปจารสมาธิ 1 อัปปนาสมาธิ 1 หมวดที่ 2 โดยแยกเป็น โลกิยสมาธิ 1 โลกุตตรสมาธิ 1 หมวดที่ 3 โดยแยกเป็น สัปปีติกสมาธิ สมาธิประกอบด้วยปีติ 1 นิปปีติกสมาธิ สมาธิปราศจากปีติ 1 หมวดที่ 4 โดยแยกเป็น สุขสหคตสมาธิ สมาธิประกอบด้วยสุขเวทนา 1 อุเปกขาสหคตสมาธิ สมาธิประกอบด้วยอุเบกขาเวทนา 1
3. สมาธิมี 3 อย่าง ดังนี้ คือ หมวดที่ 1 โดยแยกเป็น หีนสมาธิ 1 มัชฌิมสมาธิ 1 ปณีตสมาธิ 1 หมวดที่ 2 โดยแยกเป็น สวิตักกสวิจารสมาธิ สมาธิมีทั้งวิตกทั้งวิจาร 1 อวิตักกวิจารมัตตสมาธิ สมาธิไม่มีวิตกมีแต่วิจาร 1 อวิตักกาวิจารสมาธิ สมาธิไม่มีทั้งวิตกทั้งวิจาร 1 หมวดที่ 3 โดยแยกเป็น ปีติสหคตสมาธิ สมาธิประกอบด้วยปีติ 1 สุขสหคตสมาธิ สมาธิประกอบด้วยสุขเวทนา 1 อุเปกขาสหคตสมาธิ สมาธิประกอบด้วยอุเบกขาเวทนา 1 หมวดที่ 4 โดยแยกเป็น ปริตตสมาธิ สมาธิมีประมาณน้อย 1 มหัคคตสมาธิ สมาธิอันยิ่งใหญ่ 1 อัปปมาณสมาธิ สมาธิอันหาประมาณมิได้ 1
4. สมาธิมี 4 อย่าง ดังนี้ คือ หมวดที่ 1 โดยแยกเป็น ทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาสมาธิ สมาธิที่มีปฏิปทาลำบากทั้งรู้ช้า 1 ทุกขาปฏิปทาขิปปาภิญญาสมาธิ สมาธิที่มีปฏิปทาลำบากแต่รู้เร็ว 1 สุขาปฏิปทาทันธาภิญญาสมาธิ สมาธิที่มีปฏิปทาสบายแต่รู้ช้า 1 สุขาปฏิปทาขิปปาภิญญาสมาธิ สมาธิที่มีปฏิปทาสบายด้วยรู้เร็วด้วย 1 หมวดที่ 2 โดยแยกเป็น ปริตตปริตตารัมมณสมาธิ สมาธิที่ไม่คล่องแคล่วและไม่ได้ขยายอารมณ์ 1 ปริตตอัปปมาณารัมมณสมาธิ สมาธิที่ไม่คล่องแคล่วแต่ขยายอารมณ์ 1 อัปปมาณปริตตารัมมณสมาธิ สมาธิที่คล่องแคล่วแต่ไม่ได้ขยายอารมณ์ 1 อัปปมาณอัปปมาณารัมมณสมาธิ สมาธิที่คล่องแคล่วและขยายอารมณ์ 1 หมวดที่ 3 โดยแยกเป็นองค์แห่งฌาน 4 คือ องค์แห่งปฐมฌาน 1 องค์แห่งทุติยฌาน 1 องค์แห่งตติยฌาน 1 องค์แห่งจตุตถฌาน 1 หมวดที่ 4 โดยแยกเป็น หานภาคิยสมาธิ สมาธิเป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม 1