คัมภีร์วิสุทธิมรรค

คือในจิตตุปบาทที่ประกอบด้วยอุปจารฌาน เรียกว่า ปริตตสมาธิ สมาธิมีประมาณน้อย หรือกามาวจรสมาธิ เอกัคคตาในรูปาวจรกุศลจิตและอรูปาวจรกุศลจิต เรียกว่า มหัคคตสมาธิ คือสมาธิอันยิ่งใหญ่ อธิบายว่า สมาธิที่ถึงภาวะอันยิ่งใหญ่โดยการข่มกิเลส 1 โดยมีผลอันไพบูลย์กว้างขวาง 1 โดยสืบต่ออยู่ได้นาน ๆ 1 หรือสมาธิที่ดำเนินไปด้วยคุณอันยิ่งใหญ่ มีฉันทะอันยิ่งใหญ่เป็นต้น เรียกว่า มหัคคตสมาธิ เอกัคคตาที่ประกอบด้วยอริยมรรคจิต คือที่เกิดร่วมกับอริยมรรคจิต เรียกว่า อัปปมาณสมาธิ คือสมาธิอันหาประมาณมิได้ หรือสมาธิอันมีธรรมหาประมาณมิได้เป็นอารมณ์

อธิบายสมาธิ 4 อย่าง

ในสมาธิที่แยกเป็น 4 อย่าง หมวดที่ 1 ที่ว่า สมาธิมี 4 อย่าง โดยแยกเป็น ทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาสมาธิ เป็นต้นนั้น มีอรรถาธิบายดังนี้ คือ สมาธิ 4 อย่าง ได้แก่ ทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาสมาธิ 1 ทุกขาปฏิปทาขิปปาภิญญาสมาธิ 1 สุขาปฏิปทาทันธาภิญญาสมาธิ 1 สุขาปฏิปทาขิปปาภิญญาสมาธิ 1

อธิบายว่า ในปฏิปทาและอภิญญา 2 อย่างนั้น การเจริญภาวนาสมาธิที่ดำเนินไปนับตั้งแต่เริ่มมือสำรวจจิตเจริญกัมมัฏฐานครั้งแรก จนถึงอุปจารฌานของฌานนั้น ๆ เกิดขึ้น เรียกว่า ปฏิปทา คือการปฏิบัติ ส่วนญาณที่ดำเนินไปนับตั้งแต่อุปจารฌานไปจนถึงอัปปนาฌาน เรียกว่า อภิญญา คือการรู้แจ้ง

ก็แหละ ปฏิปทาคือการปฏิบัตินั้น ย่อมเป็นทุกข์คือลำบาก ส้องเสพไม่สะดวกสำหรับโยคีบุคคลบางคน เพราะการรบเร้าและยึดครองของธรรมที่เป็นข้าศึกมีนิวรณ์เป็นต้น แต่เป็นความสะดวกสบายสำหรับโยคีบุคคลบางคน เพราะไม่มีการรบเร้าและยึดครองของธรรมที่เป็นข้าศึก แม้อภิญญาคือการรู้แจ้งก็เป็นการเชื่องช้าเฉื่อยชา ไม่เกิดโดยฉับพลันสำหรับโยคีบุคคลบางคน แต่สำหรับโยคีบุคคลบางคนก็รวดเร็วไม่เฉื่อยชา เกิดโดยฉับพลัน

ก็แหละ ธรรมอันเป็นที่สบายและไม่เป็นที่สบาย 1 บุพกิจเบื้องต้นมีการตัดปลิโพธ คือเครื่องกังวลให้สิ้นห่วง 1 และความฉลาดในอัปปนาทั้งหลาย 1 เหล่าใดที่ข้าพเจ้าจักยกมาพรรณนาข้างหน้า ในบรรดาธรรมเหล่านั้น โยคีบุคคลใดเป็นผู้ส้องเสพธรรมอันไม่เป็นที่สบาย โยคีบุคคลผู้นั้นย่อมมีปฏิปทาคือการปฏิบัติลำบาก