คัมภีร์วิสุทธิมรรค

ที่ชื่อว่า มัชฌิมสมาธิ เพราะให้เป็นไปด้วยจะให้สำเร็จอภิญญาโลกีย์ ที่ชื่อว่า ปณีตสมาธิ เพราะท่านผู้ดำรงอยู่ในอริยภาพให้เป็นไปด้วยปรารถนาความสงัดจิต อีกนัยหนึ่ง ที่ชื่อว่า หีนสมาธิ เพราะให้เป็นไปเพื่อประโยชน์ส่วนตนด้วยต้องการภวสมบัติ ที่ชื่อว่า มัชฌิมสมาธิ เพราะให้เป็นไปด้วยอัธยาศัยที่มีโลกอย่างเดียว ที่ชื่อว่า ปณีตสมาธิ เพราะให้เป็นไปเพื่อประโยชน์คนอื่น อีกนัยหนึ่งที่ชื่อว่า หีนสมาธิ เพราะให้เป็นไปด้วยมิจฉาอัธยาศัยต่ออยู่ในวัฏฏะ ที่ชื่อว่า มัชฌิมสมาธิ เพราะให้เป็นไปด้วยอัธยาศัยชอบความสงัด ที่ชื่อว่า ปณีตสมาธิ เพราะให้เป็นไปด้วยอัธยาศัยใคร่ปราศจากวัฏฏะ ด้วยต้องการให้บรรลุถึงโลกุตตรธรรม

หมวดที่ 2 ที่ว่า สมาธิมี 3 อย่าง โดยแยกเป็น สวิตักกสวิจารสมาธิ 1 อวิตักกวิจารมัตตสมาธิ 1 อวิตักกาวิจารสมาธิ 1 นั้น มีอรรถาธิบายดังนี้ สมาธิในปฐมฌานรวมทั้งอุปจารสมาธิ เรียกว่า สวิตักกสวิจารสมาธิ คือสมาธิมีทั้งวิตกทั้งวิจาร สมาธิในทุติยฌานในปัญจกนัย เรียกว่า อวิตักกวิจารมัตตสมาธิ คือสมาธิไม่มีวิตกมีแต่วิจาร อธิบายว่า โยคีบุคคลใดเห็นโทษแต่ในวิตกอย่างเดียว ไม่เห็นโทษในวิจาร จึงปรารถนาที่จะละวิตกอย่างเดียว ผ่านพ้นปฐมฌานไป โยคีผู้นั้นย่อมได้สมาธิที่ไม่มีวิตกมีแต่วิจาร ข้อว่า อวิตักกวิจารมัตตสมาธินั้น หมายเอาสมาธิที่กล่าวนี้ เอกัคคตาในฌาน 3 สำหรับจตุกนัย มีทุติยฌานเป็นต้นไป สำหรับปัญจกนัย มีตติยฌานเป็นต้นไป เรียกว่า อวิตักกาวิจารสมาธิ คือสมาธิไม่มีทั้งวิตกทั้งวิจาร

หมวดที่ 3 ที่ว่า สมาธิมี 3 อย่าง โดยแยกเป็น ปีติสหคตสมาธิ 1 สุขสหคตสมาธิ 1 อุเปกขาสหคตสมาธิ 1 นั้น มีอรรถาธิบายดังนี้ เอกัคคตาในฌาน 2 เบื้องต้นในจตุกนัย และในฌาน 3 เบื้องต้นในปัญจกนัย เรียกว่า ปีติสหคตสมาธิ คือสมาธิประกอบด้วยปีติ เอกัคคตาในฌานที่ 3 และฌานที่ 4 ในจตุกนัยและปัญจกนัยนั้นแล เรียกว่า สุขสหคตสมาธิ คือสมาธิประกอบด้วยสุขเวทนา เอกัคคตาในฌานอันสุดท้ายทั้งในจตุกนัยและปัญจกนัย คือในจตุตถฌานหรือในปัญจมฌาน เรียกว่า อุเปกขาสหคตสมาธิ คือสมาธิประกอบด้วยอุเบกขาเวทนา ส่วนอุปจารสมาธิ ประกอบด้วยสุขเวทนาก็มี ประกอบด้วยอุเบกขาเวทนาก็มี

หมวดที่ 4 ที่ว่าสมาธิมี 3 อย่าง โดยแยกเป็น ปริตตสมาธิ 1 มหัคคตสมาธิ 1 อัปปมาณสมาธิ 1 นั้น มีอรรถาธิบาย ดังนี้ เอกัคคตาในอุปจารฌานภูมิ