คัมภีร์วิสุทธิมรรค

หมวดที่ 3 ที่ว่า สมาธิมี 4 อย่าง โดยแยกเป็นองค์แห่งฌาน 4 นั้น มีอรรถาธิบายดังนี้ คือ ปฐมฌานมีองค์ 5 ด้วยอำนาจวิตก 1 วิจาร 1 ปีติ 1 สุข 1 สมาธิ 1 ซึ่งข่มนิวรณ์ได้แล้ว เหนือจากปฐมฌานไป วิตกกับวิจารสงบลง ทุติยฌานจึงมีเพียงองค์ 3 คือ ปีติ 1 สุข 1 สมาธิ 1 เหนือจากทุติยฌานไป ปีติสร่างหายไป ตติยฌานจึงมีเพียงองค์ 2 คือ สุข 1 สมาธิ 1 เหนือจากตติยฌานไปละสุขเสีย แต่จตุตถฌานคงมีองค์ 2 คือสมาธิ 1 อุเบกขาเวทนา 1 ด้วยประการฉะนี้ องค์แห่งฌาน 4 เหล่านี้จึงเป็นสมาธิ 4 อย่าง

สมาธิ 4 อย่างโดยแยกเป็นองค์ฌาน 4 ยุติเพียงเท่านี้

หมวดที่ 4 ที่ว่า สมาธิมี 4 โดยแยกเป็น หานภาคิยสมาธิ เป็นต้น มีอรรถาธิบายดังนี้ คือ สมาธิ 4 อย่าง ได้แก่ หานภาคิยสมาธิ 1 ฐิติภาคิยสมาธิ 1 วิเสสภาคิยสมาธิ 1 นิพเพธภาคิยสมาธิ 1 อธิบายว่า ในสมาธิ 4 อย่างนั้น พึงทราบว่า ที่ชื่อว่า หานภาคิยสมาธิ สมาธิเป็นไปในส่วนแห่งความเสื่อม ด้วยอำนาจของความรบกวนของธรรมเป็นข้าศึกของฌานนั้น ๆ มีนิวรณ์ วิตกและวิจารเป็นต้น ที่ชื่อว่า ฐิติภาคิยสมาธิ สมาธิเป็นไปในส่วนแห่งความติดแน่น ด้วยอำนาจความติดแน่นด้วยสติอันสมควรแก่สมาธินั้น ที่ชื่อว่า วิเสสภาคิยสมาธิ สมาธิเป็นไปในส่วนแห่งคุณวิเศษ ด้วยอำนาจเป็นเหตุบรรลุซึ่งคุณวิเศษเบื้องสูงขึ้นไป และที่ชื่อว่า นิพเพธภาคิยสมาธิ สมาธิเป็นไปในส่วนแห่งอันแทงทะลุสัจธรรม ด้วยอำนาจความใฝ่ใจในสัญญาอันประกอบด้วยนิพพิทาญาณและความเร่งเร้า เหมือนอย่างที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า

บุคคลผู้ได้สำเร็จปฐมฌาน ความใฝ่ใจในสัญญาทั้งหลายอันประกอบด้วยความหมายมั่นในกามคุณ ย่อมเร่งเร้ารบกวนอยู่ ปัญญาก็มีส่วนแห่งความเสื่อม