ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
ส่วนโอธิโสบุคคล ๗ จำพวกนั้น มีความหมายกระจ่างอยู่ในตัวแล้ว คือ คู่แรก ได้แก่สตรีและบุรุษนั้น ท่านแสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งเพศ คู่ที่สองที่ว่า อริยะและปุถุชนนั้น ท่านแสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งบุคคลเป็น ๒ จำพวก ส่วนอีก ๓ ประเภทหลัง คือ เทวดา, มนุษย์ และวินิปาติกสัตว์นั้น ท่านแสดงไว้ด้วยอำนาจภูมิเป็นที่บังเกิด อธิบายว่า ภูมิเป็นที่บังเกิดของสัตว์โลกสิ้นทั้งมวลนั้น เมื่อว่าโดยลักษณะที่สูงต่ำเป็นต้นแล้ว มี ๓ ชั้น คือ ภูมิชั้นสูง ได้แก่ภูมิเป็นที่บังเกิดของหมู่เทพทั้งหลายมี ๒๖ ชั้น ได้แก่รูปภูมิ ๔ ชั้น รูปภูมิ ๑๖ ชั้น อกามาวจรภูมิ ๖ ชั้น ภูมิชั้นกลางมี ๑ ได้แก่มนุสสภูมิ คือ ภูมิเป็นที่บังเกิดของคนเราทั่วไป ภูมิชั้นต่ำมี ๔ ชั้น ได้แก่ อบายภูมิ ๑ ดิรัจฉานภูมิ ๑ วินิปาตภูมิ ๑ นิรยภูมิ ๑ พวกวินิปาติกสัตว์นั้น ได้แก่สัตว์ที่บังเกิดในวินิปาตภูมิ คือที่เรียกว่า อสุร หรือ อสุรกาย (ผู้แปลเห็นว่าคำว่าวินิปาติกสัตว์นั้นน่าจะหมายเอาสัตว์ที่บังเกิดในภูมิชั้นต่ำหมดทั้ง ๔ ภูมิ คือ รวมดิรัจฉาน, เปรต และสัตว์นรกด้วย)
ส่วนใน ทิสาสรณะ อัปปนาเป็น ๔๘๐ คือ ตามนัยมี สพฺเพ ปุรตฺถิมาย ทิสาย สตฺตา. (ขอสัตว์ทั้งปวงในทิศบูรพา) เป็นต้น ทำเป็นทิศละ ๒๐ รวมเป็น ๒๐๐ ตามนัยมี สพฺพา ปุรตฺถิมาย ทิสาย อิตฺถิโย. (ขอสตรีทั้งปวงในทิศบูรพา) เป็นต้น ทำเป็นทิศละ ๒๘ รวมเป็น ๒๘๐
ทั้งหมดตามที่กล่าวมานี้ เป็นอัปปนา ๕๒๘ ที่ท่านกล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรคแล
ประการสุดท้ายในเมตตาภาวนานี้ ที่ว่าโยคีบุคคลผู้แผ่เมตตาวิหาร ย่อมหวังได้ซึ่งอานิสงส์แห่งเมตตาเจโตวิมุตติ ๑๑ ประการนั้น มีอรรถาธิบายโดยพิสดารดังต่อไปนี้:-
[๒๕๘] ๑. อานิสงส์ประการที่ ๑ ที่ว่า นอนเป็นสุข นั้นอธิบายว่า ชนทั้งหลายจำพวกที่ไม่ได้สำเร็จเมตตาเจโตวิมุตติ เมื่อนอนก็ไม่ได้นอนอยู่แต่ข้างขวาทางเดียว นอนกลิ้งกลับไปกลับมารอบตัว และนอนกรน คือขณะเมื่อหายใจเข้าทำเสียงดังอยู่โครก ๆ เช่นนี้ชื่อว่านอนเป็นทุกข์ ส่วนเมตตาวิหารบุคคลนี้ไม่นอนเหมือนอย่างนั้น ชื่อว่านอนเป็นสุข แม้เมื่อนอนหลับสนิทแล้วก็มีอาการเหมือนกับคนเข้าสมาบัติ