ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
[๔๘๑] กายวิญญัติรูป การเปลี่ยนอาการเป็นปัจจัยแก่การก้าวจงกรมกาย การทรงกาย และการไหวกายที่เป็นสหชรูปแห่งวาโยธาตุ มีจิตให้กิริยามีการย่างก้าวเป็นต้นให้เป็นไป เป็นเหตุเกิด ชื่อว่ากายวิญญัติ มีประกาศความประสงค์เป็นกิจ มีเหตุแห่งความไหวกายเป็นผล มีวาโยธาตุที่มีจิตเป็นเหตุเกิดเป็นเหตุใกล้ ก็กิริยาอันนี้ ท่านเรียกว่ากายวิญญัติ เพราะเป็นเหตุให้ผู้อื่นรู้ความประสงค์ด้วยการไหวกาย และเพราะตัวเองก็พึงรู้ได้ด้วยกาย กล่าวคือความไหวกายนั้นด้วย
ก็แล กิริยาทั้งหลายมีก้าวไปและถอยกลับเป็นต้น บัณฑิตพึงทราบว่าย่อมเป็นไปได้ เพราะความไหวแม้แห่งอุตุรูปเป็นต้น ที่สัมพันธ์กันโดยเฉพาะกับจิตตชรูปที่ไหวเพราะวิญญัตินั้น
การเปลี่ยนอาการ เป็นปัจจัยแห่งความกระทบกันแห่งอุปาทินนรูปแห่งปฐวีธาตุที่มีจิตยังความเปล่งวาจาให้เป็นไปเป็นเหตุเกิด ชื่อว่า วจีวิญญัติ มีประกาศความประสงค์เป็นกิจ มีเหตุแห่งการเปล่งคำพูดเป็นผล มีปฐวีธาตุที่มีจิตเป็นเหตุเกิดเป็นเหตุใกล้ ก็กิริยาอันนี้ท่านเรียกว่าวจีวิญญัติ เพราะเป็นเหตุให้ผู้อื่นรู้ความประสงค์ด้วยการเปล่งคำพูด และเพราะตัวเองพึงรู้ได้ด้วยวาจา กล่าวคือการเปล่งคำพูดนั้น
เหมือนอย่างว่า บุคคลเห็นน้ำเป็นเครื่องหมายอยู่ที่หัววัวเป็นต้น ที่เขายกขึ้นผูกไว้ในป่า ก็รู้ว่านี่อยู่ที่นั่นฉันใด แม้กายวิญญัติและวจีวิญญัติ บุคคลจับการไหวกายและการเปล่งวาจาได้ ก็รู้ได้นั่นฉันนั้น
[๔๘๒] อากาสธาตุ มีการตัดตอนรูปเป็นลักษณะ มีประกาศคั่นรอบของรูปเป็นกิจ มีขอบของรูปเป็นผล หรือมีความไม่ถูกรูปสัมผัสและเป็นช่องเป็นรูเป็นผล มีรูปที่ถูกตัดตอนแล้วเป็นเหตุใกล้ ในรูปทั้งหลายที่ถูกอากาสธาตุเราได้ตัดตอนแล้ว ย่อมมีการกำหนดได้ว่า รูปนี้ ทางขึ้นบน ทางนี้ล่าง และทางนี้ขวาง