ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
[๕๐๖] ข้อว่า “โดยไม่หย่อนไม่ยิ่ง” มีวินิจฉัยว่า ถามว่า - เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงตรัสขันธ์ไว้ ๕ เท่านั้นไม่หย่อนไม่ยิ่ง ? แก้ว่า - เพราะทรงสงเคราะห์ (รวบรวม) สังขตธรรมทั้งปวงเข้าด้วยกันตามที่เป็นสภาคกัน ๑ เพราะวัตถุแห่งความยึดถือว่าเป็นตน เป็นของตนมีเพียงนั้น ๑ เพราะรวบเอาธรรมที่จัดเป็นขันธ์อื่น ๆ ไว้ในนั้นได้ ๑
ด้วยว่า ในบรรดาสังขตธรรมทั้งหลาย อันมีประเภทเป็นอเนก เมื่อสงเคราะห์เข้าตามที่เป็นสภาคกัน รูปจัดเป็นขันธ์อันหนึ่ง โดยที่สงเคราะห์เอาธรรมที่เป็นสภาคกับรูปเข้าด้วยกัน เวทนาก็จัดเป็นขันธ์อันหนึ่ง โดยที่สงเคราะห์เอาธรรมที่เป็นสภาคกับเวทนาเข้าด้วยกัน ในขันธ์ที่เหลือมีสัญญาเป็นต้น ก็นัยนี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสขันธ์ไว้ ๕ เท่านั้น เพราะทรงสงเคราะห์สังขตธรรมทั้งปวงเข้าด้วยกันตามที่เป็นสภาคกัน
อนึ่ง วัตถุแห่งความยึดถือว่า เป็นตน เป็นของตนนั้น มีเพียงนั้นคือ มี ๕ มีรูปเป็นต้น สมพระบาลีว่า “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อรูปและมีอยู่ ความเห็น (ผิด) อาศัยรูปยึดรูป จึงเกิดขึ้น อย่างนี้ว่า นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นตัวของเรา เมื่อเวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณมีอยู่ ความเห็น (ผิด) อาศัยวิญญาณ ยึดวิญญาณ จึงเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นตัวของเรา” ดังนี้ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่ามี ๕ เท่านั้น เพราะวัตถุแห่งความยึดถือว่าเป็นตน เป็นของตน มีเพียงนั้น ประการ ๑
อนึ่งเล่า ธรรมขันธ์ ๕ อื่นมีศีลเป็นต้นอันใด พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ แม้ธรรมขันธ์ทั้งหลายนั้น ก็ถึงซึ่งความรวบรวมเข้าในขันธ์ ๕ นี้แหละได้ เพราะธรรมขันธ์ทั้งหลายนั้น นับเข้าในสังขารขันธ์ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสขันธ์ไว้ ๕ เท่านั้น เพราะรวบเอาธรรมที่จัดเป็นขันธ์อื่น ๆ ไว้ในนั้นได้ ประการ ๑
นัยสำหรับวินิจฉัย โดยไม่หย่อนไม่ยิ่ง พึงทราบดังกล่าวมาฉะนี้