ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
[๕๗๐] เพราะเหตุที่ในธรรมทั้งหลายที่เป็นภูมิแห่งปัญญานี้ ท่านกล่าวไว้ว่า “ธรรมทั้งหลาย ต่างโดยขันธ์ อายตนะ ธาตุ อินทรีย์ สัจจจะ และปฏิจจสมุปบาท เป็นอากี เป็นภูมิ (แห่งปัญญา)” ดังนี้ ปฏิจจสมุปบาทและปฏิจจสมุปปันนธรรมทั้งหลายที่รวมเข้าไว้ด้วยอากีศัพท์ยังเหลืออยู่ (ยังมิได้พรรณนา) เพราะเหตุนั้น บัดนี้จึงถึงลำดับแห่งการสังวรรณนาปฏิจจสมุปบาทและปฏิจจสมุปปันนธรรมนั้น
ในธรรมสองอย่างนั้น ธรรมทั้งหลายมีอวิชชาเป็นต้น พึงทราบว่า ชื่อปฏิจจสมุปบาท เป็นอันดับแรก จริงอยู่ คำนั้นพระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย ก็ปฏิจจสมุปบาทเป็นอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย สังขารทั้งหลาย มีเพราะปัจจัยคือ อวิชชา วิญญาณ มีเพราะปัจจัยคือ สังขาร นามรูป มีเพราะปัจจัยคือ วิญญาณ สฬายตนะ มีเพราะปัจจัยคือ นามรูป ผัสสะ มีเพราะปัจจัยคือ สฬายตนะ เวทนา มีเพราะปัจจัยคือ ผัสสะ ตัณหา มีเพราะปัจจัยคือ เวทนา อุปาทาน มีเพราะปัจจัยคือ ตัณหา ภพ มีเพราะปัจจัยคือ อุปาทาน ชาติ มีเพราะปัจจัยคือ ภพ ชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาส มีเพราะปัจจัยคือ ชาติ ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนั้นย่อมมีดังนี้ ภิกษุทั้งหลายนี่เรียกว่า ปฏิจจสมุปบาท”