ฉบับ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)
[๖๑๐] องค์ฌาน ๗ (คือวิตก วิจาร ปีติ เอกัคคตา โสมนัส โทมนัส อุเบกขา) อันต่างโดยเป็นกุศลฌานเป็นต้นทั้งปวง ยกเว้นเวทนา ๒ คือ สุขทุกข์ในทวิปัญจวิญญาณ ผู้อุดหนุนโดยความคือเข้าไปเพ่ง (อารมณ์และลักษณะ) ชื่อว่า ฌานปัจจัย ดังพระบาลีว่า “องค์ฌานทั้งหลาย เป็นปัจจัยโดยเป็นฌานปัจจัยแห่งธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตกับฌานและแห่งรูปทั้งหลายที่มีฌานนั้นเป็นสมุฏฐานด้วย” แต่ในบัญหาวาระกล่าวไว้ว่า “ในปฏิสนธิกาล องค์ฌานทั้งหลายอันเป็นวิบากอัพยากฤต เป็นปัจจัยโดยเป็นฌานปัจจัยแห่งสัมปยุตขันธ์ทั้งหลายและแห่งกุฏตรรูปทั้งหลายด้วย” ดังนี้อีกบ้าง
[๖๑๑] องค์มรรค ๑๒ อันต่างโดยเป็นกุศลมรรค (คือเป็นสัมมัตตะ) เป็นต้น ผู้อุดหนุนโดยความคือนำออกไปจากสิ่งใดก็แล้วแต่ (คือจากผิดหรือชอบก็แล้วแต่มรรค) ชื่อว่า มัคคปัจจัย ดังพระบาลีว่า “องค์มรรคทั้งหลายเป็นปัจจัยโดยเป็นมัคคปัจจัยแห่งธรรมทั้งหลาย ที่สัมปยุตกับมรรคและแห่งรูปทั้งหลายที่มีมรรคนั้นเป็นสมุฏฐานด้วย” แต่ในบัญหาวาระกล่าวไว้ว่า “ในปฏิสนธิกาล องค์มรรคทั้งหลายอันเป็นวิบากอัพยากฤตเป็นปัจจัยโดยเป็นมัคคปัจจัยแห่งสัมปยุตขันธ์ทั้งหลายและแห่งกุฏตรรูปทั้งหลายด้วย” ดังนี้อีกบ้าง
แต่ว่าฌานปัจจัยและมัคคปัจจัยทั้ง ๒ นี้ พึงทราบว่าย่อมไม่มีในทวิปัญจวิญญาณและอเหตุกจิตทั้งหลาย
[๖๑๒] อรูปธรรมทั้งหลายผู้อุดหนุนโดยความเป็นธรรมประกอบกันกล่าวคือมีวัตถุเดียวกัน มีอารมณ์เดียวกัน และเกิดด้วยกัน ดับด้วยกัน ชื่อว่า สัมปยุตตปัจจัย ดังพระบาลีว่า “ขันธ์ ๔ ที่ไม่มีรูปเป็นปัจจัย โดยเป็นสัมปยุตปัจจัยซึ่งกันและกัน”